İsrail-Hamas Çatışmasında Yeni Dönem (mi?)

Radikal Filistinli gruplar için “güvenli bir sığınak” olan Suriye’nin başkenti Şam’da, Hamas’ın üst düzey yetkililerinden İzzeddin Şeyh Halil, arabasına konan bombanın patlaması sonucu öldürüldü. Ağustos ayı sonunda İsrail’in Beerşeva kentinde düzenlenen ve Hamas tarafından üstlenilen intihar saldırısı sonrasında İsrail’in suçlamalarının merkezinde Suriye bulunuyordu ve bu ülkedeki “terör” unsurlarının hedef konumunda olduğu belirtilmişti. Her ne kadar İsrail hükümet yetkilileri operasyonun arkasında İsrail’in olup olmadığına dair bir bilgi vermeseler de güvenlik yetkilileri dolaylı yollardan operasyonun arkasında İsrail olduğunu açıklamaktadırlar.

Bu operasyon bir açıdan ilk niteliği taşıyor ve hatta İsrail’in Hamas’a yönelik mücadelesinde yeni bir aşama olarak da nitelendirebiliriz. İsrail daha önce de Suriye’ye yönelik operasyonlar düzenlemiş ve “terör örgütlerine” ait olduğunu iddia ettiği kampları bombalamış, Suriye içine askeri operasyonlar düzenlemişti. Ancak bunlar açık bir şekilde İsrail uçaklarının Suriye’ye girerek operasyonu düzenledikten sonra geri döndükleri operasyonlardı. İsrail ilk defa bölgede İran’la beraber en ciddi düşmanı konumunda olan Suriye toprakları içinde ve Suriye istihbaratı tarafından da korunması muhtemel bir kişiye karşı gizli bir operasyon düzenlemiştir. İsrail daha önce de Filistin dışında bulunan radikal Filistinli grupların üst düzey yetkililerine yönelik operasyonlar düzenlemişti. Ancak bunlar Ürdün gibi genelde iyi ilişkilere sahip olduğu ülke toprakları içinde gerçekleşmişti. Tüm güvenlik yapılanmasını İsrail’e yönelik olarak oluşturmuş ve İsrail’i “düşman” olarak ifade eden bir ülke topraklarında böyle bir operasyonun düzenlenebilmiş olması Suriye açısından kaygı vericidir. Zaten bu operasyonun Halil’i öldürmek dışında daha büyük amacının Suriye’ye bir mesaj verme olduğu söylenebilir. İsrail, Suriye’nin radikal Filistinli gruplara destek vermemesi ve ülkesinde bulunan tüm grupların çıkartılması yönündeki baskıyı artırıyor ve ülkesi içinde böyle bir operasyon düzenleme kapasitesine sahip olduğunu göstererek Suriye’ye bir uyarı vermektedir ki bu operasyonun İsrail açısından gerçekten de etkili bir uyarı ve Suriye güvenlik yapılanması için de kaygı verici bir durum olduğu söylenebilir. İsrail Suriye içindeki gücünü göstermiş ve Suriye’yi çok ciddi bir baskı altına almıştır. Suriye açısından da ciddi bir prestij kaybı olduğu söylenebilir.

Operasyonun doğurması muhtemel sonuçlara bakacak olursak, Hamas’ın mücadele yöntemine olası etkileri ön plana çıkmaktadır. Hamas’ın üst düzey kadroları içinde İsrail’le mücadele yöntemi açısından bir tartışma mevcuttur. Hamas’ın kurucusu Şeyh Ahmet Yasin tarafından belirlenen ve kuruluşundan bu yana uygulanan stratejisi, İsrail’e karşı mücadelenin sadece Filistin toprakları içinde sınırlı kalması yönündedir. Ancak son zamanlarda Hamas içinde Filistin dışında da İsrail hedeflerine yönelik eylemler düzenlenmesi yönünde bir görüş ortaya çıkmıştı. Ancak örgütün lideri Halit Meşal’in başını çektiği ve mücadelenin Filistin’le sınırlı kalmasını savunan grup daha etkin çıkıyordu bu tartışmalardan. Bu son operasyon Hamas içinde mücadelenin İsrail dışına taşınmasını savunanları güçlendirecektir. Ancak her ne kadar güçlenseler de henüz bu görüşün örgüt politikasına dönüşmesi zor gözükmektedir. Ancak İsrail’in, Filistin dışında Arap ülkelerinde bu tür operasyonlara devam etmesi İsrail ve Hamas arasındaki mücadelenin Filistin dışına taşmasıyla sonuçlanabilir.

The Suicide Attacks in Israel and the Consequences

The suicide bombings that took place in Beersheva, Israel - for which Hamas has claimed responsibility-on Sept. 1, 2004, may well have significant consequences. It has been announced that the attack that left 16 people dead and some 100 injured was staged "in order to take revenge". Israel had staged a series of operations against Hamas, a radical Palestinian group, since the beginning of the current year. In this framework first the organization's spiritual leader and founder Sheikh Ahmad Yaseen and later Rantissi, one of the leading Hamas figures, were killed along with many other high-level Hamas officials. The latest act of Hamas seems to be a belated response.

Syria was in the "center" of the statements Israeli officials made in the wake of the suicide bombings. They consider Syria to be the party "mainly responsible" for these attacks. First Israeli Chief of Staff Moshe Yalon made a statement, saying that the suicide bombers had received their orders "from the Hamas headquarters in Damascus" and that Israel would take action "against those who support terrorism". Then Israel's Deputy Minister of Defense Zeev Boim announced that Israel was contemplating the possibility of an Israeli "military intervention against the terrorist targets in Syria".

These statements could be made for one of the following two reasons. The first possibility is that Israel is really going to stage such an operation and it is threatening Syria. The second -and stronger-possibility is that Israel is issuing that threat in order to deter Syria from supporting similar actions in the future. We can say that Israel does have the "will" to stage a military operation against targets deep inside Syria. Last year, in response to a suicide bombing that took place in Israel, Israeli forces bombed a camp situated close to Damascus (to the north of the capital) on the grounds that the camp belonged to "Islamic Jihad".

So, on the basis of that example if not for anything else, one could say that Israel has the "will" to stage such an operation against Syria. However, though Israel may have the capacity to stage such an operation it is not possible to say that the current regional and global conditions are suitable for such a move. If the conditions had been suitable and Israel really intended to stage such an operation it would have staged a surprise raid as in the case of last year's operation rather than making an announcement. Therefore, we can say that Israel has made these statements in order to make the "other side" drop any plans for the "future attacks".

These suicide attacks may also have consequences regarding certain policies Israel has been conducted lately. Due to the series of operations it has staged against the high-level Hamas figures since the start of the current year Israel has come under criticism. It has plunged into a "legitimacy crisis" in the international arena. From now on Israel will have an opportunity to pounce upon Hamas with more ease. The suicide attacks for which Hamas has claimed responsibility will create a "platform of legitimacy" for the operations Israel would stage against Hamas from now on. Israel would come under less pressure from the international community. If though it would still be criticized to some extent Israel would not take that criticism into consideration.

The first operation corroborating this argument has already taken place. On Sept. 7, 2004 the Israeli Army staged an attack in Gaza on Shijaya, a town known as a Hamas stronghold, killing 14 and wounding 30, all of them Hamas militants.

When the Israeli operations directed against top Hamas figures such as Sheikh Ahmad Yaseen and Rantissi drew strong adverse reactions Israel started staging operations targeted at Hamas officials of lesser rank. However, from now on, there is a stronger possibility that Israel will target key Hamas figures once again. If such a change occurs we can expect the following three people to be the target: Halid Meshal, the political leader of the organization who is in Damascus, and Mahmoud Zahar and Ismael Haniyeh who are both in Gaza.

The suicide attacks in Beersheva seem to have eased the strain on Israel also regarding the construction of the controversial "security wall". Israel started to build the wall in June 2002 in order to "prevent terrorists from infiltrating from the West Bank". As on many other issues construction of the wall plunged Israel into a legitimacy crisis in the international field. (The latest development on this issue involved the International Court of Justice. In July 2004 the court decided that the wall was unlawful and should be torn down. Later in the month, in a related development, the UN adopted a draft resolution in the same direction. Although the UN resolution was not of a binding nature it intensified the pressure on Israel and caused the Israeli government to delay the construction work.)

However, the suicide attacks that took place in Beersheva on Sept. 1, 2004 stirred Israel into action once again regarding the construction of the wall. The spokesman for the Israeli Defense Ministry announced that the measures required had been taken to go ahead with the construction of the wall and that work would resume in two to three weeks. Immediately after the attacks some segments of the Israeli public started criticizing the Israeli government for having suspended the construction of the wall. The public has rallied around the idea that the construction work should be sped up. Not only the public opinion has been shaped in that fashion inside the country but also, thanks to the Beersheva attacks, the Israeli government has found a chance to show the international community "how justified its security concerns have been". Now this new international climate gives Israel an opportunity to continue with the construction of the wall. Israel has found a chance to defend before the international community its decision to build such a wall. It is not under as much strain as in the past. Although the international community continues to put pressure on the Israeli government the latter now has -thanks to the support given by the Israeli public-the capacity not to take that pressure into consideration.

Although Israeli officials have announced that resumption of the wall construction has got nothing to do with the suicide attacks one tends to think that these attacks will give Israel a chance to implement its security policies with greater ease from now on.

Hedefteki Örgüt Hamas

Oytun Orhan*



İsrail-Filistin çatışmasına baktığımız zaman her iki taraf içinde de belirleyici grupların radikal gruplar olduğu, ılımlı öğelerin ise sadece dengeleyici bir rol oynadıkları görülmektedir.[1] Her iki taraf içinde Orta Doğu Barış Süreci’ne farklı yaklaşımlar söz konusudur. İsrail tarafında radikal Yahudiler daha belirleyici konumdayken özellikle Oslo süreciyle beraber Filistin tarafı içinde radikal İslamcı gruplar (Hizbullah, Hamas, İslami Cihat vb.) daha belirleyici konuma yükselmiş, Filistin halkı içindeki güç ve etkinlikleri artmıştır.

Filistin kesimi içindeki bu radikal grupların belirleyici konumda olmaları onların İsrail-Filistin sorununa bakışlarını da daha önemli hale getirmiştir. Bu örgütlerin İsrail’in varlığını temelden reddeden ve İsrail’e yönelik her türlü şiddet eylemini meşru gören yapıları onları İsrail açısından temel tehdit konumuna getirmiştir. İsrail, bu düşüncelerden hareketle uzun yıllardır bu örgütlere yönelik olarak etkinliklerinin kırılması, örgütsel yapılarının çökertilmesi amacıyla mücadele etmektedir. Ancak son aylarda İsrail, özellikle Hamas’a ve lider kadrosuna yönelik olarak bir dizi operasyon gerçekleştirilmektedir. 2004 yılının başından itibaren (Gazze Planının da ilk olarak duyurulduğu tarihle beraber) İsrail, bu örgüte yönelik önce tehditlerde bulunmuş ve daha sonra art arda operasyonlara girişmiştir.

Bu çalışmada öncelikle Hamas ve İslamcı örgütlerin ortaya çıkışının altyapısını hazırlayan tarihsel süreç ele alınacaktır. Daha sonra Hamas örgütünün kuruluşu, yapılanma süreci, ideolojisi ve İsrail-Filistin sorununa bakışı anlatılmaya çalışılacaktır. Bu kısımlar Hamas’ın (diğer İslamcı örgütlerle beraber) İsrail açısından neden öncelikli tehdit oluşturduğunun anlaşılmasına yardımcı olacaktır. Bunun yanında son aylarda İsrail’in Gazze’den çekilme planına paralel olarak neden Hamas’a yöneldiğinin yanıtı da bu kısımlarda aranacaktır. Hamas’ın tarihsel olarak Gazze’deki etkin konumu incelenecektir. Daha sonraki kısımlarda ise son aylarda Hamas’a yönelik operasyonlar Gazze Planı çerçevesinde ele alınarak sürecin önümüzdeki dönemde doğurabileceği olası sonuçlar irdelenmeye çalışılacaktır.


Filistin’de İslami Hareketlerin Tarihi

Filistin’de ilk İslami siyasal hareketler 1920’lerin başında Mısır’da kurulmuş olan “Genç Müslümanlar Birliği”nin yerel şubeleri olarak ortaya çıkmıştır. Bu dönemde Hayfa kolunun başında Suriye doğumlu Şeyh İzzeddin el-Kasım bulunuyordu. Kasım’ın başında bulunduğu grup o dönemde Yahudilere ve İngiliz yetkililere karşı suikast eylemleri gerçekleştiriyordu. Kasım’ın 1935 yılında İngiliz güvenlik güçleriyle girdiği bir çatışma sonucu öldürülmesi, kendisini ulusal bir sembol ve İslam toprağında yabancı güçlere karşı savaşın modeli haline getirmiştir.[2] Filistin’de bu ilk İslami faaliyetleri takiben 1945 yılında Mısır’da kurulmuş olan Müslüman Kardeşler’in ilk Filistin bürosu Kudüs’te açılmıştır. Örgüt, Filistin’de kısa sürede yayıldı ve 1947 yılına gelindiğinde 38 büro ve 10.000’nin üzerinde üyeye ulaştı.[3] Radikal İslamcılar Filistin’de 1948’e kadar önemli bir taban kazandılar. 1948 yılı içinde toplam nüfusun yaklaşık yüzde onuna tekabül ediyorlardı ve o dönemde cami sayısı 200’den 600’e yükselmiş, Gazze Üniversitesi de İslamcıların etki alanı içine girmişti.[4] Müslüman Kardeşler Filistin’de daha çok sosyal ve kültürel faaliyetlerde bulunuyor, politika ve şiddetten uzak duruyordu. Bu nedenle de 1948 Arap-İsrail Savaşı’nda fazla bir etkinliği olmadı ve savaş sonrasında faaliyetleri önemli ölçüde azaldı.[5]

1948-1967 yılları arasında Gazze sırasıyla Ürdün ve Mısır tarafından yönetildi. Müslüman Kardeşler, Ürdün yönetimi sırasında Filistin’de yeniden örgütlenme imkanı buldu. Mısır yönetimi sırasında, Mısır’ın kendi içindeki Müslüman Kardeşler’e yönelik tutumuyla Filistin’deki Müslüman Kardeşler’e yönelik tutumu paralellik gösteriyordu. Bu dönemde artan Nasırizm ve Arap milliyetçiliği dalgası karşısında örgüt yer altına indi ve gizli faaliyet göstermeye başladı. Bu dönemde Nasır’ın İslamcılara yönelik sert politikaları sonucunda Müslüman Kardeşler’in birçok üyesi tutuklandı.[6]

1967’de İsrail’in Gazze ve Batı Şeria’yı işgaliyle bölgede yeni bir dönem de başlamış oldu. Bu dönemden itibaren Gazze’de Müslüman Kardeşler’in Şeyh Ahmet Yasin liderliğinde kurumsal ve sosyal altyapısının inşası süreci başladı. Bu süreç daha sonra ilerde Hamas’ın çekirdeğini oluşturacak olan “İslami Merkez”in 1973 yılında kurulmasıyla sonuçlandı ve bu kurum 1978 yılında yasallaştı. İslami Merkez faaliyetlerini daha çok sosyal, kültürel,dini ve eğitim alanlarına yönelik olarak sürdürdü.[7]

Filistin’de, daha özelde Gazze’de, 1920’lerde kök salmaya başlayıp 1970’lerde “İslami Merkez”in oluşmasıyla devam eden İslamcı hareketler daha sonra kurulacak olan Hamas’ın çekirdeğini oluşturmuştur. Filistin’de ilk İslami siyasal faaliyetlere baktığımız zaman bu grupların daha çok Gazze’de faaliyette bulundukları görülmektedir. 1948 yılında Gazze’deki İslamcıların nüfusa oranı yüzde on iken bu oran Batı Şeria’da yüzde ikiydi.[8] Günümüzde de Hamas’ın tabanını Gazze’deki mülteci kampları oluşturmakta ve örgüt temel olarak burada üslenmektedir. Esasen bunun tarihsel bir boyutu da bulunmaktadır. Batı Şeria ve Gazze arasındaki sosyal ve ekonomik farklar bu farklı gelişime neden olmuştur. Batı Şeria’daki daha iyi ekonomik ve sosyal koşullar hem radikal İslamcıların Gazze’deki kadar kolay yayılmasına hem de onlar gibi daha militan bir nitelik kazanmalarına engel olmuştur.[9]


Hamas

Hamas’ın kökeni Mısır’da Hasan El-Benna tarafından kurulmuş olan “Müslüman Kardeşler”e (Ihvan-ı Müslimin) ve daha özelde Gazze’de kurulan “İslami Merkez”e dayanmaktadır. Hamas örgütünün kurucusu Şeyh Ahmet Yasin 1936 yılında toprak sahibi bir ailenin oğlu olarak Gazze’de dünyaya gelmiştir. Yasin, Müslüman Kardeşler’e, örgütün Cemal Abdül Nasır tarafından yasaklandığı 1950’lerin ortalarında katılmış ve 1957’den sonra Gazze’de öğretmen olarak faaliyet göstermeye başlamıştır. Daha sonra Kahire’ye geçmiş ve burada örgüt üyesi olduğu için tutuklanmıştır. 1967 yılında salıverilmesini takiben Müslüman Kardeşler’i yeniden organize etme çalışmalarına başlamıştır. Bu dönemde Müslüman Kardeşler örgütü üzerinde uygulanan yasağın Gazze politikası üzerinde derin etkileri olmuştur. Bu ortam Fetih ve Arap Milliyetçi Hareketi gibi seküler milliyetçi hareketlerin güç kazanmasına zemin hazırlamıştır.[10]

1973 yılında İsrail, Şeyh Ahmet Yasin’e “İslami Merkez”i açma izni vermiş ve böylece Yasin okul, cami, hastane gibi sosyal ve dini kurumlar açma yetkisini bizzat İsrail’den almıştır. Bu kurum, üyelerinin verdiği dini vergilerle finanse ediliyordu ve Yasin bu paraları toplama yetkisini de almıştı.[11]

1970’lerin ortalarında Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) işgal altındaki topraklarda önemli bir siyasal güç olarak ortaya çıkmasıyla beraber İsrail, FKÖ’yü dengelemek amacıyla ona karşı İslami Merkez’i sıkı bir şekilde desteklemeye başlamıştır. O dönemlerde Gazze’de görev yapmış olan İsrailli General Yitzhak Segev, FKÖ ve komünistlere karşı denge oluşturmak amacıyla İslamcıların nasıl desteklendiği ve finanse edildiğini açıkça belirtmiştir.[12] Dolayısıyla şu anda Filistin politikalarında belirleyici konumda bulunan ve İsrail açısından daha ciddi tehdit oluşturan İslamcılar ilk aşamada İsrail tarafından desteklenmiş ve bu örgütlerin ortaya çıkışında İsrail de rol oynamıştır. Hamas’ın ilk kurulduğu yıllarda bizzat FKÖ’nün üst düzey yöneticileri Hamas’ı İsrail gizli servisinin kurdurduğu bir örgüt olarak tanımlıyor ve “düşmana hizmet etmekle” suçluyordu.[13]

Yasin 1985 yılından sonra İslami Merkez içinde çalışmalarına devam etmiş ve 14 Aralık 1987 tarihinde başlayan birinci İntifada hareketi sonrasında, İsrail’e karşı daha etkin ve somut mücadele edilmesi yönündeki baskılara dayanamayarak Hamas’ı kurmuştur. Örgüt aynı süreçte “İzzeddin Kasım Tugayları” adı altında askeri kanadını da oluşturmuştur.[14] Hamas’ın kurulmasının bir diğer nedeni de İntifada’nın ortaya çıkmasıyla beraber İslami Merkez’in bu hareketle resmi bağlantısının ortaya çıkması kaygısı olmuştur. Böyle bir durum merkezin sivil kuruluşlarının faaliyetlerini riske edecek bir gelişme olacaktı.[15] Örgüt Ağustos 1988’de misâkını yayımladı ve bununla İsrail’e cihat ilan etti. Örgüt amacını Filistin’de bir İslam devleti kurmak olarak açıkladı. Hamas diğer tüm girişimleri, yöntemleri reddederek tek mücadele yöntemi olarak silahlı mücadeleyi seçtiğini açıkladı.[16] Örgüt kuruluşunu takiben özellikle İsrail askerlerine, güvenlik görevlilerine ve daha sonra da sivillere yönelik olarak silahlı saldırı yöntemini benimsedi. Hamas, 29 Filistinlinin İbrahim Camii’nde öldürülmesine karşılık olarak 25 Şubat 1994’te gerçekleştirdiği eylemle İsrail-Filistin çatışmasını “intihar saldırıları” olgusuyla tanıştırdı.[17]

Oslo Anlaşmasının imzalanması ve FKÖ’nün Filistin Yönetimi’ne dönüşmesi sürecinin Filistin direniş hareketi içinde önemli etkileri olmuştur. Hamas Oslo sürecine karşı çıkmış ve Filistin Yönetimiyle arası açılmıştır. Hamas, Oslo sürecinin bağımsız bir Filistin devletiyle sonuçlanacağına inanmamıştır. Hamas’ın Oslo’ya bu bakışı hem Filistin Yönetimi’yle hem de İsrail’le olan ilişkilerini etkilemiştir. Bu süreçte İsrail, İslamcı grupların üzerine daha sert gitmeye başlamış, Filistin Yönetimi de İsrail baskısıyla Hamas üzerine gitmeye başlamış ve Gazze’deki faaliyetlerini engellemeye çalışmıştır.[18]


Hamas’ın İdeolojisi ve İsrail-Filistin Sorununa Bakışı

Arap-İsrail çatışması başlangıçta iki ulusal hareketin, Siyonizm ve Filistin milliyetçiliğinin çatışması olarak ortaya çıkmıştır. Çatışmanın ikinci aşamasında mücadele İsrail ile pan-Arabizm arasındaki mücadeleye dönüşmüştür. Mücadelenin son aşaması da sorunun İslamîleştiği ya da iki rakip din, İslam ve Musevilik, arasındaki mücadeleye dönüştüğü süreçtir. Gerçekten de Filistinlilerin İsrail’e karşı yürüttükleri mücadele ilk başlarda ulusal bir nitelik taşıyor ve Filistin milliyetçiliği etrafında şekilleniyordu. Ancak İslam olgusu bu dönemde de Filistinli milliyetçi seçkinler tarafından halk desteğinin kazanılması amacıyla kullanılıyordu.[19]

Hamas kendi ideolojisini seküler Filistinli güçlere karşıt olarak formüle etmiştir. Hamas’ın milliyetçilik düşüncesine bakışı Müslüman Kardeşler’in kurucusu Hasan el-Benna tarafından formüle edilen görüşe göre şekillenmiştir. Buna göre Müslüman Kardeşler milliyetçiliği “seküler, seçkinci ve bencil” bir değer olarak reddeder. Bu görüş İslam birliğini yok ederek İslam topraklarını ele geçirmek için yabancılar tarafından oluşturulmuştur.[20] Hamas’ın ideolojisinin temelinde Filistin meselesinin ve İsrail-Filistin çatışmasının İslami özüne vurgu yatmaktadır. Hamas bu çerçevede Filistin Yönetimi’ni (eski FKÖ) sorunu Filistin milliyetçiliği ve Siyonizm arasındaki mücadele olarak algılamasından dolayı eleştirir. Bu tür bir nitelendirmenin problemin ve çözümünün yanlış yorumlanması sonucuna yol açtığını savunmaktadır. Hamas’a göre Filistin meselesi sadece toprak meselesi değil, aynı zamanda da din ve inanç meselesidir. Şu an yaşanan tüm sıkıntıların ve kaybedilen toprakların geri kazanılamamasının temelinde bu yanlış yorumlama ve İslam’ın temel alınmamasının yattığını savunmaktadır. Buna göre Filistin’in özgürleştirilmesi ancak sorun İslami düşünceden hareket ederek yorumlanır ve buna göre bir çözüm yolu saptanırsa sağlanabilir. Arap-İsrail-Filistin çatışması dinlerin savaşıdır. Savaş, İsrailliler ve Filistinliler arasındaki savaş değil Müslümanlarla Yahudiler arasındaki savaştır. Daha da geniş çapta Hamas, İsrail’le mücadeleyi İslam ve Batı uygarlığı arasındaki mücadele olarak algılamaktadır.[21]

Hamas, İsrail’e karşı yürütülecek mücadele ve yapılacak barış konusunda kendi çözüm yollarını da belirlemiştir. Buna göre İsrail sadece güçten anlamakta ve müzakerelere inanmamaktadır. Müslümanlar barışın peşinden koşacak kadar zayıf değildir. İsrail’i tanımak demek Arap birliği idealinden vazgeçmek, Müslümanlar ve Arapların parçalanmasını kabullenmek anlamına gelecektir. Zafere giden yol uzundur ancak Allah tarafından önceden belirlenmiştir. Zafere giden yolun üç öğesi vardır: İslam, doğru yolu takip etmek ve sabır. Allah’a olan inanç Filistinlileri İsrail işgalinden kurtaracaktır. Hamas bu çerçevede İsrail’le barışı reddetmekte ve İslami prensiplere dayanan kendi barış görüşünü formüle etmektedir. Buna göre tek çözüm tüm Filistin’de kurulacak bir İslam devletidir. Filistin’de yaşayan tüm Yahudiler, tarihte İslam hakimiyeti altında yaşadıkları dönemde olduğu gibi tüm sivil haklara sahip olacaklardır. Hamas Yahudilere iki seçenek sunmaktadır. Ya İslam devleti içerisinde hakları korunan bir azınlık konumunu kabullenecekler ya da aksi durumda bu durumu kabullenmeyip savaşacaklardır.[22]

Hamas, Filistin halkı içinde etkinlik kazanmasıyla beraber, diğer radikal İslamcı örgütlerle beraber Filistin tarafı içinde belirleyici konuma yükselmiştir. Hamas’ın, İslam’ı temel alan, İsrail’i tamamen reddeden ve tek mücadele yöntemi olarak şiddeti kabul eden bu görüşleri onu Oslo süreci sonrasında İsrail açısından temel tehdit konumuna yükseltmiştir.


Hamas’a Yönelik Operasyonlar: Neden Hamas?

İsrail 2004 yılının başıyla beraber Hamas örgütüne yönelik olarak liderlerinin, üst düzey yöneticilerinin öldürülmesine varan kapsamlı operasyonlara girişmiştir. İsrail genel mücadele taktiği çerçevesinde geçmişte de birçok üst düzey Filistinli liderlere karşı suikast girişiminde bulunmuş ve bu kapsamda Filistin Kurtuluş Örgütü, Hamas, Hizbullah ve İslami Cihat’ın lider kadrosundan 150’den fazla kişiyi öldürmüştür.[23] Son aylar içinde Hamas’a yönelik olarak bir dizi operasyonun gerçekleştirilmiş olması bunların belli bir proje çerçevesinde gerçekleştirildiğini göstermektedir. İsrail esasen 2004 yılının Ocak ayı içinde Hamas’a yönelik olarak operasyona girişeceğinin ilk sinyallerini vermeye başlamıştı. 17 Ocak 2004 tarihinde İsrail Savunma Bakanı Yardımcısı Zeev Boim, askeri radyoda yaptığı açıklamasında, “Şeyh Yasin öldürülmeye layıktır. Kendisi, gece ve gündüzün farkına varamayacağı yeraltının derinliklerine saklanmak zorunda kalacaktır” şeklinde bir ifadede bulunmuş ve kendisinin bulunarak ortadan kaldırılacağı tehdidinde bulunmuştu.[24] Bu süreçte belki de ilerde ortadan kaldırılması o zamanlarda planlanan Hamas liderinin İsrail’e yönelik saldırıların baş sorumlusu olarak gösterme ve düzenlenecek operasyona en azından İsrail kamuoyunda meşruiyet zemini hazırlama çalışmaları da başlatılmıştı. Şubat ayı başında İsrail Savunma Bakanı Şaul Mofaz açık tehditte bulunarak Şeyh Ahmet Yasin’e suikast düzenleneceğini belirtmişti.[25] Bu tehdit içeren açıklamaları takiben İsrail’in suikast operasyonu gecikmemiş ve 22 Mart 2004 tarihinde İsrail helikopterleri tarafından düzenlenen roket saldırısı sonucunda Hamas’ın dini lideri Şeyh Ahmet Yasin öldürülmüştür. Şeyh Yasin, Hamas örgütünün ruhani lideri olarak geçiyordu. Şeyh Yasin Orta Doğu’da çok önemli ve etkin kişiliklerden biriydi. İsrailli birçok yorumcu tarafından örgütün tüm stratejik politikalarını belirleyen kişi olarak nitelendirilen Yasin bir anlamda “yeri doldurulamaz” olarak tanımlanmaktaydı.[26] Yasin’in ölümünün ardından Halit Meşal örgütün siyasi liderliğine geçmiş Abdülaziz Rantisi de Hamas’ın Gazze sorumlusu olarak açıklanmıştır.

Şeyh Ahmet Yasin’in öldürülmesini takiben İsrail, Hamas’a yönelik operasyonların devam edeceğini bildirmiştir. Buna göre Şaul Mofaz ve güvenlik yetkililerinin, Hamas liderlerinin tamamının öldürülmesinin amaçlandığı operasyonlar düzenleme kararı aldıkları ve Hamas’ın “stratejik düşman” ilan edildiği belirtiliyordu.[27] Bu çerçevede Nisan ayı içinde Şeyh Ahmet Yasin’in ölümü sonrasında Hamas’ın Gazze sorumlusu olarak ilan edilen ve aynı zamanda örgütün kurucularından ve en etkin isimlerinden olan Abdül Aziz Rantisi yine İsrail tarafından 17 Nisan 2004 tarihinde düzenlenen bir roket saldırısı sonucu öldürülmüştür. Rantisi suikastının hemen ardından İsrail tehditlerine devam etmiş ve Şam’da bulunan örgütün siyasi lideri Halit Meşal’in de öldürüleceğini açıklamıştır. Yasin’in ardından Rantisi’nin de öldürülmesi örgüt stratejisinde değişime neden olmuş ve Hamas Rantisi’nin yerine atanan kişiyi kamuoyuna duyurmayacağını açıklamıştır. Bu dönemde İsrail’in Hamas’a yönelik operasyonlarına ABD’den de destek gelmiş ve ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Richard Boucher “Hamas’ın etkisiz hale getirilmesi gerektiğini” söylemiştir.[28] Daha sonra 20 Mayıs 2004 tarihinde Gazze Şeridi’nde bulunan Refah mülteci kampında Hamas örgütünün askeri kanadının yerel lideri Halid Ebu Anza İsrail askerleri tarafından öldürülmüştür.[29] Bu operasyondan 10 gün sonra yine Gazze’de İsrail helikopterlerince düzenlenen füze saldırı sonucunda Hamas’ın üst düzey komutanlarından Vael Naasar ve yardımcısı Muhammed Sarsur öldürülmüştür.[30] Yine bu operasyondan yaklaşık bir hafta sonra İsrail Gazze’de bir atölyeyi hedef almıştır. Buranın Hamas tarafından silah ve cephane üretimi için kullanılan bir fabrika olduğu açıklanmıştır.[31] İsrail Gazze’de sadece Hamas örgütüne yönelik olarak operasyonlar gerçekleştirmemiş, bu süreçte Filistinli yerleşim birimlerine ve mülteci kamplarına yönelik operasyonlar da devam etmiştir.[32]

Son birkaç ay içinde Hamas’a yönelik olarak bir dizi operasyonun gerçekleşmesi, bunun bir proje kapsamında gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır ki zaten İsrailli yetkililer bu yılın başında bu projelerini açık açık bildirmişlerdi. Ancak burada akla “Neden Hamas?” sorusu gelmektedir. İsrail zaten genel mücadele taktiği çerçevesinde radikal İslamcı grupların üst düzey kadrolarına yönelik suikast eylemleri düzenlemekteydi. Ancak sadece Hamas’a yönelmiş olması ve operasyonların kısa süreler içinde art arda gelmesi bu soruyu akla getirmektedir.

Bu sorunun cevabının bulunması için İsrail’in yürüttüğü diğer bir plan olan “Gazze Planı” ve Hamas’ın Gazze içindeki konumunun belirlenmesi gerekmektedir. Gazze Planı da ilk kez bu yılın başında Ocak ayı içinde İsrail Başbakanı Ariel Şaron tarafından duyurulmuştur. Plan, Gazze’de yaşayan tüm Yahudi yerleşimcilerinin (21 Yahudi yerleşim yeri ve toplam 7.500 civarında Yahudi yerleşimci) ve Batı Şeria’dan dört adet yerleşim yerinin boşaltılmasını öngörmektedir. Şaron, ilk olarak kendi partisi Likud içinde referanduma sunduğu planın onaylanmaması üzerine bazı değişiklikler yaparak planı Knesset’e götürmeyi amaçlamaktadır. İlk plana göre temel hedef olarak herhangi bir değişiklik içermeyen yeni plan Gazze’den geri çekilmeyi sadece belli bir takvime bağlamakta ve her geri çekilmeyi Knesset’in onayına sunulması gerekliliğini içermektedir. Ancak sonuç olarak bu planla beraber Gazze-Mısır sınırı kontrolü ve bazı bölgelerde bulunacak askerler dışında İsrail ve Yahudi yerleşimciler belli bir takvimin sonucunda Gazze’den tamamen geri çekilecektir.

İsrail’in Gazze’den çekilmesiyle beraber bölgenin kontrolü ve yönetimi Filistin Yönetimi’ne geçecektir. Ancak Gazze içerisinde esas etkinliğe sahip olan örgüt Hamas’tır. Hamas, İsrail’in Gazze’den çekilmesini siyasi bir fırsat olarak görüyordu. Şeyh Ahmet Yasin öldürülmeden önce Filistinli diğer gruplarla İsrail’in bölgeden çekilmesi sonrasında Gazze’nin nasıl yönetileceği konusunda görüşmeler yapıyordu.[33] Bu görüşmeler Yasin’in ölümü sonrasında da devam etmiş, Nisan ayı başında radikal grupların yöneticileriyle Arafat’ın liderliğindeki El Fetih örgütü üyeleri arasında İsrail’in Gazze’den çekilmesinin sonuçları tartışılmıştır. Bu görüşmelerden sonra Hamas yetkilisi, İsrail’in çekilmesinin ardından bölgede kurulacak yönetime destek vereceklerini açıklamıştır. Yani bir anlamda planın uygulanması sonrasında Hamas da bölgede yönetime katılacağını açıklamıştır. İsrail de bu durumun farkındadır ve Hamas’a bu fırsatı vermek istememektedir. Buradaki mülteci kampları Hamas’ın temelini oluşturmakta ve örgüt Gazze halkı içerisinde yoğun bir desteğe sahiptir. Buna karşılık özellikle son yıllarda Filistin Yönetimi, halk içindeki desteğini ve popülaritesini kaybetmeye başlamıştır. Hamas bölgede, sadece İsrail’e karşı mücadele eden bir örgüt değil aynı zamanda sosyal bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Hamas’ın bölgede okulları, hastaneleri bulunmakta ve buralarda Filistinlilere ücretsiz hizmet sunmaktadır. Ayrıca ihtiyacı olanlara maddi yadım da yapılmaktadır.[34] Dolayısıyla Hamas bölgede ve halk içinde daha etkin konumdadır. İsrail Gazze’den çekilirken bölgenin Hamas’a kalmasını istememekte ve örgütün etkinliğini kırmak için Gazze Planı’na paralel olarak bu suikast eylemlerini ve diğer operasyonları gerçekleştirmektedir. Kendisinin Gazze’yi terk etmesinin ardından kendisi açısından esas tehdit olarak algıladığı Hamas’ın karar alma, eylem yapma ve örgütsel davranma yeteneğini yok etmeyi amaçlamaktadır.

İsrail’in Gazze’den çekilirken Hamas’ın etkinliğini kırmaya çalışmasını temel amaç olarak düşünsek de bir diğer hedefinin daha bulunduğunu da söyleyebiliriz. İsrail daha önce 2000 yılı ortalarında Güney Lübnan’dan çekilmişti. İsrail burada Hizbullah ile mücadele ediyordu. O dönemde İsrail’in Güney Lübnan’dan çekilmesi özellikle Hizbullah tarafından kendi başarısı olarak gösterilmiş ve yürüttükleri mücadelenin bir sonucu olarak İsrail’in bölgeden çekildiği açıklanmıştı. İsrail şimdi de Gazze’den çekilmeyi planlamakta ve buradan çekildikten sonra bunun da bölgede İsrail’e karşı mücadele veren Hamas örgütünün bir başarısı olarak gözükmesini, sunulmasını istememektedir. Bu yöndeki kaygı birçok İsrailli yetkili ve Gazze’de yaşayan Yahudi yerleşimci tarafından dile getirilmektedir. Dolayısıyla İsrail, Hamas’ın liderlerini ve üst düzey yöneticilerini öldürerek bu geri çekilmenin Hamas’ın yürüttüğü mücadelenin bir sonucu olmadığını, Hamas üzerinde tam kontrole sahip olduğunu ve Gazze’den kendi inisiyatifiyle geri çekildiğini göstermeye çalıştığını söyleyebiliriz.


Sonuç ve Genel Değerlendirme

İsrail Orta Doğu Barış Süreci’nin önündeki en önemli engellerden biri olarak, radikal gruplar olarak tanımladığı Hamas ve İslami Cihad gibi örgütleri görmektedir. Bu gruplar sadece intihar eylemleri düzenlemekle kalmamakta, İntifada’nın da temel dinamiği ve motoru konumunda bulunmaktadırlar. İsrail’e göre Hamas ve İslami Cihad örgütlerinin etkinliğinin kırılması hem intihar eylemlerini hem de İntifada’yı ciddi şekilde zayıflatacaktır. Bu sebepten İsrail bu radikal grupların örgütsel yapısını çökertmeye yönelmiştir. Liderlerin öldürülmesi bu grupların karar alma, eylem yapma ve örgütsel davranma yeteneklerini önemli derecede zayıflatacaktır. Bu süreç, grupların İntifada’yı seferber etme kapasitelerinin ve intihar eylemi düzenleme güç ve yeteneklerinin yok edilmesi veya etkisiz hale getirilmesi ile sonuçlanacaktır. İsrail bu mantıktan da yola çıkarak bu suikast eylemlerini gerçekleştirmektedir.[35]

Söz konusu operasyonlar geniş sonuçlar doğurabilir. Öncelikle İsrail ve Hamas arasındaki ilişki modelini, İsrail-Filistin ilişkilerini, Orta Doğu Barış Sürecini, Filistin Yönetimi’nin güç ve konumunu ve Hamas’ın Filistin halkı içerisindeki etkinliğini ciddi şekilde etkileyebilir.

İsrail’in bir proje kapsamında liderlere yönelik seri suikast eylemlerine girişmesi örgüt stratejisinde de bir değişime yol açacaktır ki bu yönde ilk somut gelişme yaşanmış ve örgüt bundan sonra liderlerinin açıklanmayacağını duyurmuştur.

Önce Yasin ardından Rantisi’ye gerçekleştirilen suikast eylemleri ve ardından Hamas’a yönelik operasyonların belki de en önemli sonucu Hamas’ın Filistinliler içindeki etkinlik ve gücünün artması olmuştur. Arafat ve Filistin Yönetimi taraftarı Filistinliler dahi Hamas etrafında birleşmeye başlamışlardır. Bu süreç ikinci İntifada’dan bu yana güç ve prestij kaybeden Filistin yönetimi yerine Hamas’ın meşru varis olarak ortaya çıkması olasılığını gündeme getirmektedir. Bu olasılık yeni bir tartışmayı da gündeme taşımış ve daha önce “terör örgütü” olarak kabul edilen FKÖ’nün müzakereler yoluyla sisteme dahil edilmesi sürecinin benzerinin Hamas’a da uygulanması olasılığı gündeme gelmiştir.[36] Hamas’ın da kendi içinde de İsrail’e yönelik olarak daha pragmatik bir politika izleme yönünde tartışmaların olduğu düşünülürse belli tavizler, güvenceler ve yardımlar karşılığında Hamas’ın da sistem içine çekilmesi olasılığı gündeme gelebilir.




* ASAM Orta Doğu Araştırmaları Masası



[1] Nihat Ali Özcan ve Emre Bayır, “Orta Doğu Barış Süreci, Oyuncuları ve İran”, Stratejik Analiz, Sayı 22, Şubat 2002, s. 45.
[2] Şu anda Hamas’ın askeri kanadını oluşturan “İzzeddin el-Kasım Tugayları” ismini bu şahıstan almaktadır.
[3] Shaul Mishal ve Avraham Sela, The Palestinian Hamas: Vision, Violence and Coexistence, Columbia University Press, New York, 2000, s.16.
[4] Edgar O’Balance, The Palestinian Intifada, Macmillan Press Ltd., Londra, 1998, s. 51.
[5] Shaul Mishal ve Avraham Sela, s. 16.
[6] 1965’te tutuklananlardan biri de daha sonra Hamas’ın kurucu olacak olan Şeyh Ahmet Yasin’di. Shaul Mishal ve Avraham Sela, ss.16-17.
[7] Shaul Mishal ve Avraham Sela, ss.18-26.
[8] Edgar O’Balance, s. 51.
[9] Shaul Mishal ve Avraham Sela, s.18.
[10] Dilip Hiro, “The Rise of HAMAS (1)”, Middle East International, No 562, 7 Kasım 1997, ss. 17-18.
[11] Dilip Hiro, ss. 17-18.
[12] Dilip Hiro, ss. 17-18.
[13] Edgar O’Balance, s. 52.
[14] Dilip Hiro, ss. 17-18.
[15] Gary C. Gambill, “Sponsoring Terrorism: Syria and Hamas”, Middle East Intelligence Bulletin, Ekim 2002.
[16] Edgar O’Balance, s. 52.
[17] Dilip Hiro, “The Rise of HAMAS (2)”, Middle East International, No 563, 14 Kasım 1997, s. 19.
[18] Dilip Hiro, “The Rise of HAMAS (2)”, s. 19.
[19] Meir Litvak, “The Islamization of the Palestinian-Israeli Conflict:The Case of Hamas”, Middle Eastern Studies, Cilt 34 No 1, Ocak 1998, ss. 148-150.
[20] Meir Litvak, The Islamization of Palestinian Identity: The Case of Hamas, The Moshe Dayan Center Data and Analysis, Ağustos 1996.
[21] Meir Litvak, “The Islamization of the Palestinian-Israeli Conflict:The Case of Hamas”, ss. 148-149.
[22] Meir Litvak, “The Islamization of the Palestinian-Israeli Conflict:The Case of Hamas”, ss.154-156.
[23] İsrail’in, radikal Filistinli üst düzey kadrolara yönelik düzenlediği tüm suikast girişimleri için bkz: “Israeli Assassinations and Attempts”, Associated Press, 22 Mart 2004.
[24] Jean Luc Renaudie, “İsrail Hamas’ın Dini Liderini Ortadan Kaldırma Tehdidinde Bulunuyor”, Agence France Press (Byegm), 17 Ocak 2004.
[25] “İsrail Savunma Bakanı Militan İslam Örgütlerinin Liderlerini Öldürmekle Tehdit Etti”, Associated Press (Byegm), 2 Şubat 2004.
[26] Greg Myre, “Death of Sheik Raises Question Of Hamas Fate”, New York Times, 23 Mart 2004.
[27] “İsrail Yeni Suikast Girişimleri Planlıyor”, Associated Press (Byegm), 24 Mart 2004.
[28] “ABD Hamas’ın Etkisiz Hale Getirilmesini İstiyor”, Agence France Press (Byegm), 20 Nisan 2004.
[29] “40 İsrail Tankı Refah’a Girdi, Hamas'ın Bölge Lideri Öldürüldü”, Agence France Press (Byegm), 20 Mayıs 2004.
[30] “Hamas Komutanlarından Vael Nassar ve Yardımcısı Öldürüldü”, Anadolu Ajansı, 30 Mayıs 2004.
[31] “İsrail Helikopterlerinden Saldırı”, Ntvmsnbc, 9 Haziran 2004.
[32] Bunlar içinde Refah mülteci kampına düzenlenen operasyon en kapsamlı olanı olmuştur. Birçok devlet ve uluslar arası örgüt tarafından eleştirilen bu operasyonda onlarca Filistinli sivil ölmüş, yüzlercesi yaralanmış ve binlerce kişi de evsiz kalmıştır.
[33James Bennet, “Sharon's Gaza Strategy: Good for Hamas, or Israel?”, The New York Times, 26 Mart 2004.
[34] Hamas’ın sosyal yönü konusunda daha detaylı bilgi için bkz.: “Ahmad Yusuf, “Hamas is s Charitable Organization”, Middle East Quarterly, Cilt 5 No 1, Mart 1998.
[35] Arif Keskin ve Oytun Orhan, “Hedefteki Örgüt Hamas”, Haftalık Küresel Değerlendirme Bülteni, 19-23 Nisan 2004, ASAM internet sayfası, www.avsam.org.
[36] Yehuda Lukacs, “Washington Must Talk to Hamas Albeit Conditionally”, The Daily Star, 27 Mayıs 2004.

Türkiye-Suriye-İran İttifakı Mümkün mü?

Bugünlerde diplomatik trafik açısından Ankara’da yoğun günler yaşanmaktadır. 13 Temmuz 2004 günü Suriye Başbakanı Muhammed Naci Otri ve İsrail Başbakan Yardımcısı Ehud Olmert resmi görüşmeler yapmak üzere Ankara’ya geldiler. Bu arada basında yoğun biçimde yer almamakla birlikte Türk-İran Güvenlik Komitesi toplantısı da Ankara’da devam etmektedir. Ayrıca önümüzdeki hafta İran İçişleri Bakan Yardımcısı Ali Afger Ahmedi başkanlığındaki bir heyet de Ankara’ya gelecektir. Birbirleriyle sorunlu Orta Doğu’nun üç ülkesinin üst düzey yöneticilerinin bölgede kendileri açısından büyük önem taşıyan Türkiye’ye düzenledikleri bu ziyaretlerin birbirlerine çok yakın zaman dilimleri içerisinde gerçekleşmesinin yanında son dönemde ortaya çıkan bazı gelişmeleri takiben yapılıyor olması ziyaretlerin önemini bir kat daha artırmaktadır. Öncelikle Türkiye-İsrail ilişkileri bir ittifak içerisinde devam etmesine rağmen son dönemde gergin bir seyir izlemektedir. İsrail’in, radikal Filistinli gruplara yönelik uyguladığı suikast eylemleri, son Refah mülteci kampı operasyonu Başbakan Tayyip Erdoğan tarafından ciddi şekilde eleştirilmiş hatta İsrail’in politikaları “devlet terör”ü olarak tanımlanmıştı. Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Suriye Başbakanı ile görüşürken İsrail Başbakan Yardımcısı’na randevu vermemesi İsrail’in son dönem politikalarından duyulan rahatsızlığın bir ifadesi olarak da acaba yorumlanabilir mi? Aradaki gerginliğin esas nedeninin İsrail’in Kuzey Irak’ta yürüttüğü iddia edilen faaliyetlere ilişkin haberler ve bilgiler olduğu bilinmektedir. İkinci önemli konu geçtiğimiz hafta içerisinde Suriye Devlet Başkanı Esad’ın İran’a gerçekleştirdiği ziyaret olmuştur. (Bkz.-Orta Doğu Günlük Değerlendirme-6 Temmuz 2004) Bu ziyaret sırasında da iki ülke arasında özellikle İsrail’in Kuzey Irak’taki faaliyetlerine ilişkin görüşmeler yapılmış ve bu durumun iki ülke güvenliğine tehlike oluşturduğu vurgulanmıştı. Bu ziyareti takiben iki ülkeden üst düzey yetkililerin Türkiye’ye gelmesi bölgede kendi ortak politika arayışlarına Türkiye’yi de dahil etme çabası olarak yorumlanabilir.

Suriye ile yapılan görüşmelerde ekonomik konular ön plana çıkmıştır. Suriye Başbakanı Otri, görüşmeler sonrası yaptığı açıklamada son dönemde ekonomik ilişkilerde büyük ilerlemeler sağlandığını ve bunun siyasal alana daha fazla yansıması yönündeki isteğini dile getirmiştir. Görüşmelerde İsrail-Filistin meselesi, Irak, Orta Doğu’da reform konuları ele alınmıştır. 1998 yılında terör konusunda iki ülke arasında sağlanan işbirliği sonrasında gelişmeye başlayan ilişkiler, Irak Savaşı’yla beraber yeni bir boyut daha kazanmış, Irak’a ilişkin ortak kaygılar iki ülkeyi birbirine daha da yakınlaştırmıştır. İsrail’in Kuzey Irak’taki faaliyetlerine ilişkin iddialar farklı açılardan da olsa iki ülkeyi rahatsız etmekte ve ortak politika arayışına itmektedir. Türkiye, İsrail’in Kuzey Irak’ta Kürtleri desteklemesinden son derece rahatsız olurken Suriye bununla beraber, İsrail’in bölgede toprak alımıyla nüfuz alanını genişletmesinden ve bölgede Suriye ve İran’a karşı istihbarat faaliyetlerini yoğunlaştırmasından rahatsızlık duymaktadır. Bölgede kendisi için en önemli tehdit olarak gördüğü İsrail’in hemen yanı başında faaliyetlerde bulunması ve etkinlik kazanması Suriye’yi oldukça rahatsız etmektedir. Suriye’nin temel kaygısı Kürtlerin desteklenmesinden çok bölgede İsrail’in güç kazanmasıdır. Aynı kaygıların İran için de geçerli olduğunu söyleyebiliriz. Yani İsrail’in Kuzey Irak’taki faaliyetleri her üç ülkeyi rahatsız ettiği gibi bu ülkeleri de birbirlerine daha çok yakınlaştırmaktadır.

Sonuç olarak; Irak Savaşı sonrasında, ABD’yle sorun yaşayan İran ve Suriye zor bir konuma girmiştir. İsrail’le de sorunlu olan bu ülkeler, bölgede yalnızlık içerisine düştükleri bir gerçektir. Bu koşullar, eskiden beri iyi ilişkilere sahip olan bu iki ülkeyi Irak bağlamında ortak politika arayışına daha fazla itmiştir. Bu noktada Türkiye büyük önem arz etmektedir. Bu iki ülke ittifak sistemleri içerisine kaçınılmaz olarak Türkiye’yi çekmeye çalışmaktadırlar. Türkiye’nin bu sürece dahil edilmesinin uygun koşulları da bulunmaktadır. Irak’a ilişkin kaygılar bu üç ülkeyi yakınlaştırmaktadır. Ancak burada önemli olan konu; ABD’yle ve İsrail’le yakın ilişkileri bulunan Türkiye’nin bu ittifak içerisinde etkin rol oynayıp oynamayacağıdır. Belirleyici olacak faktör ise, İsrail’in Kuzey Irak bağlamında bundan sonra uygulayacağı politikalar olacaktır. İsrail Türkiye’nin kaygılarını dikkate alırsa acaba Türkiye bu ittifak sistemi içerisinde ne dereceye kadar yer alacaktır, İran ve Suriye’yle yakın ilişkiler sürdürülürse İsrail’le Türkiye’nin ilişkileri nasıl bir boyut kazanacaktır? Bu sorular öncelikli olarak ve uzun zaman zihinleri kurcalayacak sorular olarak görülmektedir. Ayrıca İsrail Türkiye’yi Kuzey Irak’ta rahatsız eden faaliyetlerine devam ederse, İran ve Suriye’nin dışında da Türkiye’nin bölgede daha fazla taraftar bulma arayışı içerisine gireceği de söylenebilir.

Gazze Planı Önündeki Engel: Radikal Yahudiler

Bu yılın başlarında İsrail Başbakanı Ariel Şaron’un açıkladığı Gazze Planı henüz hayata geçirilmeden üzerinde yoğun tartışmalar başlamıştır. Gerek uluslar arası gerekse bölgesel alanda olumlu/olumsuz birçok tepkiye neden olan plan, İsrail iç politikasında da bazı tartışmaları gündeme taşımıştır. Plan, Gazze’de yaşayan tüm Yahudi yerleşimcilerinin (21 Yahudi yerleşim yeri ve toplam 7.500 civarında Yahudi yerleşimci) ve Batı Şeria’dan dört adet yerleşim yerinin boşaltılmasını öngörmektedir.

Plan, İsrail içindeki aşırı milliyetçi radikal kesimler içerisinde büyük tepki görmekte ve bu kesimler plana şiddetle karşı çıkmaktadırlar. Planın hayata geçme süreci ilerledikçe tepkilerin de yoğunlaştığı ve planın engellenmesi için içerden sert tepkilerin gelebileceği İsrailli güvenlik yetkilileri tarafından ifade edilmektedir. Buna göre radikal Yahudilerin, planı durdurmak amacıyla Ariel Şaron’u, önde gelen bir siyasetçiyi ya da güvenlik yetkilisini öldürebileceği bizzat İsrailli yetkililer tarafından açıklanmaktadır.

Radikal Yahudiler her ne kadar sistem içerisinde çok fazla temsil edilmeseler de İsrail politikalarının belirlenmesinde çok etkin rol oynamaktadırlar (dönemin İsrail başbakanı İzhak Rabin 1995 yılında Filistinlilerle barış anlaşmasına karşı olan aşırı milliyetçi bir Yahudi tarafından öldürülmüştü). İsrail’in; Gazze’de, Batı Şeria’da ve Golan Tepeleri’nde uyguladığı yerleşim politikalarının kaynağını bu radikal gruplar oluşturmaktadır. Buralarda yaşayan yerleşimcilere baktığımızda bunların bir kısmının devletin verdiği teşviklerden yararlanmak amacıyla buralara yerleşmiş olmakla beraber büyük bir çoğunluğunun dinî nedenlerle yerleşimci oldukları bilinmektedir. Dolayısıyla İsrail’in buralardan çekilmesine sert tepki gösterenlerin başında bizzat yerleşimcilerin kendisi gelmektedir. İsrailli din adamları ve yerleşimcilerin liderleri “gerekli durumlarda şiddetin meşru olduğunu” belirten açıklamalar yapmaktadır. Bunun yanında İsrail televizyonunda, bir grup yerleşimcinin yasadışı Kach örgütünden Şaron’un planının uygulanmasını engellemek için taktik alırken gösteren görüntüler yayınlanmaktadır.

Yerleşim politikalarının mimarlarından olan Ariel Şaron’un kararıyla İsrail Gazze’den tamamen çekilmeyi planlamaktadır. 2000 yılı içerisinde İsrail’in Güney Lübnan’dan çekilmesinde olduğu gibi bu geri çekilmeye de radikal gruplar karşı çıkmakta, Güney Lübnan’dan çekilmenin Hizbullah’ın bir başarısı olarak gösterilmesi gibi bu sefer de HAMAS’ın bir başarısı olarak gösterilmesinden çekinmektedirler. Ancak İsrail’in varlığı Lübnan’da olduğu gibi Gazze’de de artık İsrail’e faydadan çok zarar getiren bir konuma gelmiş durumdadır. Bu durumun farkında olan İsrail’in tüm bu tepkilere rağmen belki daha uzun vadeye yayılmış bir dönemde Gazze Planı’nı uygulamaya sokacağını söyleyebiliriz.

Israel's Rafah Operation and Turkish-Israeli Relations

Last week, after 13 Israeli troops were killed, Israel launched a large-scale operation against the Rafah refugee camp in Gaza. As a result of the operation named "Operation Rainbow" scores of Palestinians die, hundreds were injured and thousands were left homeless. Though the operation came in the wake of the killing of Israeli troops it was no secret that Israel had been planning such an operation for some time because the Rafah refugee camp is very important for Israeli security.

There are several factors behind the Israeli decision to stage a large-scale operation against the Rafah refugee camp. For a better understanding of these factors one has to look at the location of the camp in question. The camp is in the southern part of the Gaza Strip exactly on the Egyptian border. This border area has been placed under Israeli control under the Peace Agreement signed between Egypt and Israel and the 1993 Oslo Accords. Aid -in the form of arms and equipment-reach the Palestinians via the underground passages that have been built to link the border region of Egypt to the Rafah camp. The aid carried across the border through these tunnels is brought first to the Gaza Strip and, from there, to the West Bank. These tunnels are being used especially to transport the aid Iran provides through Hezbollah. In other words these tunnels constitute a threat to Israel's security. Furthermore, Israel claims that Arafat is obtaining big financial resources thanks to the supplies sent through these tunnels.

In a report they presented to the Israeli Cabinet towards mid-May 2004, that is, just before the Rafah operation, Israeli Chief of Staff Moshe Yalon and Defense Minister Mofaz said that "intense illicit trafficking" was taking place along the border tunnels and that Egypt was not doing anything to prevent the infiltration. Stressing that the weapons brought in via these tunnels were being used against Israel they said that a large-scale operation was needed in the region. We can say that in a way the report in question heralded such an operation -- though the Israeli officials had not been expected to make that move so soon.

Israel has staged the "Operation Rainbow" with the following goals in mind:

1. In the past nearly 90 tunnels had been spotted and destroyed by the Israeli officials. However, new tunnels were built in their place. Israel wanted to destroy these passages and halt the arms shipments.

2. Israel aimed to move the Palestinians living in the border region to other areas so that the region would become more easily defendable and controllable. This is why the Israeli forces have destroyed many houses in the region.

3. Israel wanted to eliminate the armed Palestinian groups that controlled the tunnels and operated in the region. In the region the Fatah movement and the Al-Aqsa Brigades affiliated with it are effective in the region rather than Hamas or Islamic Jihad. One of Israel's key targets was reportedly Mousa Arafat, head of the Palestinian military intelligence in the region.

4. Israel wanted to break down the "fighting power" of the Palestinians in the Rafah camp once and for all, preventing the reopening of the tunnels and thus rendering the Egyptian border more secure for Israel.

In the wake of the initial operation Israeli Defense Minister Mofaz announced that there is no time limit for them and that the operations would continue until the entire network of tunnels in the region would be destroyed. Reports coming from the region indicate that Israel has not attained all these goals yet. So, we can expect the operation -that has been halted for the time being-to continue in the coming days until the region is totally rid of the network of tunnels.
As in many earlier cases the operation has triggered a legitimacy crisis for Israel in the international arena. Many countries and international organizations have denounced Israel because of the operation. Even the USA that had unconditionally supported Israel's previous operations announced its disapproval this time. One of the strongest adverse reactions came from Turkey. In fact, this incident has brought up to the surface the tension that has existed between Turkey and Israel for some time. In recent months the killing of Hamas leader Sheikh Ahmad Yassin and the top Hamas official in Gaza Abdelaziz Rantissi in the course of operations staged by Israel had drawn adverse reactions from Turkey. With the latest operation Turkey's reaction became all the more strong and reached a peak when Turkey threatened that the Turkish ambassador might be summoned to Ankara from Israel. Though it was stated that the ambassador might be summoned "in order to obtain his views", that was a significant development because it showed that bilateral relations have reached such a "spot". Though the tension between the two countries came up to the surface due to the aforementioned incidents the problem stems basically from the fact that the two countries' Northern Iraq policies are quite different from one another. The Northern Iraq policy Israel has pursued especially in the aftermath of the Iraq War has upset Turkey. News reports about Israeli land purchases in Northern Iraq via "Kurdish Jews" make Turkey uneasy. The support Israel gives Kurds in Northern Iraq poses a serious problem in Turkey-Israel relations. The assassination of Hamas leaders and the Rafah operation have intensified this tension and brought it to the surface. Although bilateral relations see some serious tension these days we hope that the need the two countries feel for one another in different fields will prevent a further deepening of this tension.

Suriye’deki Terör Saldırıları Üzerine

Geçen hafta içerisinde Suriye’nin Başkenti Şam’da çok sayıda büyükelçilik ile yabancı diplomatın konutunun bulunduğu Mezze semtinde, eskiden BM tarafından kullanılan binanın yakınında bomba yüklü bir araç havaya uçurulmuştu. Olayın ardından dört saldırganla Suriye güvenlik güçleri arasında çatışma çıkmış ve iki saldırgan ölü iki saldırgan ise yaralı olarak ele geçirilmişti. Olay sonrasında Suriyeli yetkililerden, olayı üstlenen herhangi bir grup olamamakla birlikte “El Kaide” bağlantısı olduğundan şüphelenilen bir terör eylemi olduğu yönünde açıklamalar gelmiştir. Olayda ilginç noktalardan biri saldırının hedefi konumundaki BM binasının bir süredir kullanılmıyor ve dolayısıyla da boş olmasıydı. Eylemin hedefiyle beraber zamanlamasının da anlamlı olduğu söylenebilir. Olay, Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da gerçekleşen intihar saldırısı ve Ürdün’ün başkenti Amman’da El Kaide’nin planladığı bir kimyasal bomba saldırısının engellendiği yönündeki haberlerden sonra gerçekleşmiştir.

Suriye uzun süreden beri özellikle ABD tarafından teröre verdiği desteği kesmesi yönünde baskı altındadır. Irak Savaşı sonrasında bu baskıyı çok daha yoğun hisseden Suriye bu baskıdan kurtulmak amacıyla sınırlı ve göstermelik adımlar da atmıştı. Ancak bu adımlar yeterli görülmemekte ve ABD önümüzdeki günler içerisinde teröre verdiği destek ve Irak’a sızan gerillaları engelleyememesi gerekçesiyle daha önce kabul edilen yaptırımları hayata geçirmeyi planlamaktadır. Dolayısıyla Suriye üzerindeki baskı gittikçe yoğunlaşmaktadır. Bu eylem de Suriye’nin teröre verdiği desteği kesmesi yönünde baskıların arttığı bir dönemde gerçekleşmiştir. ABD Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan açıklamalarda olayla ilgili şüpheli tarafların olduğu ve Suriyeli yetkililerce yapılan açıklamalarla kendi diplomatlarından aldıkları bilgilerin birbiriyle çeliştiği belirtilmektedir. Bu noktada belirtilmesi gereken bir diğer konu da Suriye’nin şimdiye kadar hiçbir zaman El Kaide’nin hedefleri arasında yer almamış olmasıdır. Bu da eylemle ilgili şüpheleri daha da artırmaktadır. Eylem hangi kesim/grup tarafından gerçekleştirilmiş olursa olsun, Suriye’nin bu olayın sonuçlarından faydalanacağını söyleyebiliriz. Bu olayla beraber Suriye, uluslararası kamuoyunda “teröre destek veren devlet” şeklindeki imajının tersine “terör kurbanı bir devlet” konumunda gözükmüştür. Böylece Suriye, terörü desteklemediğini hatta kendisinin de “İslami terör”ün hedefi olduğunu belirtme imkanına kavuşacaktır.