Turkey – Iran Rivalry Over Syria

The on-going opposition public protests in Syria are watched by the neighbouring countries and the West closely. However, a possible change in Syria will probably affect Turkey and Iran the most. Both countries, which can be argued to be having the most influence on Syria, are trying to have the developments become in their benefit. Although Turkey and Iran have common concerns over “instability and Kurdish problem” regarding the protests in Syria, it can be seen that both have different positions. This situation is also reflected in the foreign policy statements of both countries.

It can be argued that Turkey is facing a dilemma with respect to the incidents in Syria. Turkey has improved her relations with Syria incrementally since 1998. During the period in which Syria was excluded from the international community owing to the 2003 Iraqi War and then assassination of Rafic Hariri, Turkey has continuously supported the authority of al-Assad. Syria, after this period, was able to abolish the international isolation mostly thanks to Turkey. Despite the pressures on Syria by the West, Turkey has demonstrated that she trusts Bashar al-Assad in making reforms. For that sake, “under the leadership of Bashar al-Assad, the Syrian project that realizes reforms in the country and cooperates with the West partially out of the county and diverges from Iran continuously” has been supported by Turkey. According to this view, any pressing and isolationist policies realized on Syria will not produce results. Scenarios about a regime change will generate new instabilities like in Iraq. Therefore, during the process which requires the long run, making “reform rather than revolution” is the most appropriate option. Hence, the supported idea is that “rather than the violence-favouring figures which support Iran within the regime, Turkey-supporting and change-favouring Bashar al-Assad should be supported, even if partially. This policy maintained for a long while successfully and generated some results. The relations between the USA and Syria have considerably improved, the Association Agreement between Syria and the EU was realized and tension with countries such as Saudi Arabia and Jordan came to an end. Syria, with the inspiration of Turkey as well, depicted a picture in which she contributed to stability in Lebanon. The period, which is believed to support the diversion of Syria from Iran, has also been supported by the West. However, with the spread of public protests commenced in the Middle East, in general, to Syria, Turkey’s Syria policy and her support to Bashar al-Assad started to be questioned. Because, according to Turkey, Bashar al-Assad is a “leader that can make reforms considering the demands of his public.” But although al-Assad authority took some steps such as the abolition of the state of emergency, he opted to harshly supress the public protests through the involvement of the army. Turkish Foreign Minister Ahmet Davutoğlu expressed his disappointment in his interview with Aslı Aydıntaşbaş from Milliyet Newspaper. Davutoğlu expressed that “Bashar al-Assad has not said no to reforms but he thinks that he could extend it over time. However, he got late to do some things in time. Now, some things have lost their meanings. Now we want urgent developments in Syria.” Aslı Aydıntaşbaş expressed her impression from the interview that “Turkey has decreased her expectations about Bashar al-Assad in making the right moves considerably”

The most important reason about Turkey’s disappointment is that “Syria is listening to Iran, rather than Turkey”. Iran perceives the developments in Syria as vital threats. Because, a possible regime change will threaten Iran’s alliance with Syria, and change the balance of power with Israel not in favour of herself. In case of a regime change in Syria, being one of the possible authority alternates, Mohammed Taifur, the Secretary General of the Syrian Muslim Brotherhood, declared in an interview that “We do not take the Iran model into consideration at all. For us and other Arab countries, Turkey is the model. As in Turkey, we want transparent elections. Turkey model is the most suitable for us”, which shows that Iranian concerns have a concrete basis. Thus, it is seen that Iran supports the Baath regime without any condition. Iranian officials evaluate the protests as “the conspiracy of the West, USA and the Zinonists”. Hence, Syrian authorities do not trust any actors, including Turkey, as much as they trust Iran.

The primary concern of the Syria-like authoritarian regimes is “regime security”. When this is under threat, all other subjects lose their vitality. From the perspective of Iran as well, public protests should be supressed under any conditions. The US Department of State posited that “with regard to suppression of protests in Syria by Iran, they have trustworthy intelligence that Iranians help Syrian security forces”. Syrian regime, by its nature, focused on suppressing the public protests without considering reform pressures within the current atmosphere. This brings about questioning Turkey-Syria relations. Here, one can argue that both Turkey and Syria got mutually disappointed. Expecting unconditional support, Syria probably observed the statements of the Prime Minister, Erdogan, saying that “we do not want new Hama and Humus”. Similarly, Turkey gets uncomfortable with Bashar al-Assad acting in unison with Iran without considering any suggestions of Turkey.

Turkey has not found the expected reaction from the Bashar al-Assad regime, which she has supported against the West using her credibility. This has left Turkey within difficult position against the West, and it will prevent the relations with Syria to be in the same way from now on. The costs of being in the same picture with Syria will increase more. Even though there is disappointment within Syria, in the medium-term she will need Turkey again. Because, Iran, which has been trusted by Syria unconditionally, will act no role in recovering the international isolation that Syria will be having after all of the developments. At this point, it seems very difficult for Turkey to help Syria as she did in 2003 and 2005. All these possibilities will be realized when the regime is preserved with the suppression of all the public protests.

The matter that has been neglected in Turkey in the last decade and recent developments is to answer to the question whether “Syrian regime can make reforms”. There may be some mistakes made in understanding the nature of Syrian regime, the analysis of stance of Bashar al-Assad within the regime. It has been seen that change-favouring group within regime is not as powerful as the one that is against change. The way Syria supresses the public protests has also weakened the perception of “violence-favouring mighty figures within the regime against reformist Bashar al-Assad”. It is also seen that when it comes to regime security, all the groups do not get diverged that much. Violence-favouring figures such as Maher al-Assad, Rami Maalouf who are close to Iran depend on the political and military support from Iran, rather than considering the reform pressures. Even though Turkey got close relations with Syria in the last decade, the alliance between Iran and Syria had gotten its roots in the early 1980s. On the matter of security, close cooperation is maintained. Ideological convergence between Arab Alawite Syrian elites and Shia Iran should also be added to these factors.

Within the context Syria, another aspect that leaves Turkey in a difficult position is to question the general Middle East politics. Turkey, in the last years, has put the principles of “legitimacy” and “standing by the oppressed” into the basis of the Middle East policy. For that sake, she criticized the attacks of Israel to civilians in Gaza harshly, and regarding Egypt a speech was given about the need “to consider the demands of the public”. One of the important reasons for the increased Turkish influence in the Middle East region is the popularity gained within the public. It is also seen that the protestors in Syria expect support from Turkey. However, Turkey acts timidly in criticizing the al-Assad authority because of some reasons such as having close relations with Syria and the potential of a change in having negative ramifications on Turkey. This creates a problem of legitimacy by creating a dilemma between Turkey’s support of change rather than status quo and standing by the public against the regimes. Waving the Turkish flag for so many years, the Libyan public, for the first time, attacked the Turkish Consulate. The same threat is also applicable for the Syrian opposition public who argue to trust Turkey.

Suriye Üzerinde Türkiye – İran Rekabeti

Suriye’de devam eden muhalif halk hareketleri tüm bölge ülkeleri ve Batı tarafından yakından takip edilmektedir. Ancak Suriye’deki olası değişim muhtemelen en çok Türkiye ve İran’ı etkileyecektir. Suriye üzerinde en fazla etkinliğe sahip olduğunu söyleyebileceğimiz iki ülke, gelişmeleri kendi lehlerine yönlendirme çabası içindedir. Türkiye ve İran’ın, Suriye’deki isyana ilişkin “istikrarsızlık ve Kürt meselesi” gibi ortak güvenlik kaygıları olsa da farklı pozisyonlara sahip olduğu görülmektedir. Bu durum iki ülkenin dış politika söylemlerine de yansımaktadır.

Türkiye’nin Suriye’deki olaylara ilişkin bir ikilem içinde olduğu söylenebilir. Türkiye 1998’den itibaren kademeli olarak Suriye ile ilişkilerini geliştirmiştir. 2003 Irak Savaşı ve ardından 2005 Refik Hariri suikastı sebebiyle Suriye’nin uluslararası toplumdan dışlandığı dönemde Türkiye sürekli olarak Esad yönetimine destek vermiştir. Suriye daha sonraki dönemde büyük ölçüde Türkiye sayesinde uluslararası izolasyonu kırmayı başarmıştır. Türkiye, Batı’nın Suriye üzerindeki baskılarına karşın Beşar Esad’a reform yapabileceği konusunda güvendiğini göstermiştir. Bu anlamda “Beşar Esad liderliğinde içte reform ve dışarıda Batı ile kısmi işbirliği yapan ve giderek İran’dan uzaklaşan Suriye projesi” Türkiye tarafından desteklenmiştir. Bu düşünceye göre Suriye üzerinde uygulanacak baskı ve izolasyon politikaları sonuç üretmeyecektir. Rejim değişikliği senaryoları Irak benzeri yeni istikrarsızlıklar doğuracaktır. Dolayısıyla uzun vadeye yayılan bir süreçte “devrim yerine reform”un hayata geçirilmesi en uygun seçenektir. Bu nedenle “rejim içinde İran’a yakın olan sertlik yanlısı isimlerin aksine sınırlı da olsa değişimi savunan Türkiye yanlısı Beşar Esad desteklenmeli” düşüncesi savunulmuştur. Bu politika uzun süre başarılı bir şekilde yürümüş ve sonuç da üretmiştir. Suriye ve ABD ilişkileri nispeten düzelmiş, Suriye ve AB arasında Ortaklık Anlaşması hayata geçirilmiş ve Suudi Arabistan, Ürdün gibi ülkelerle olan gerginlik sona ermiştir. Suriye, Lübnan’da, Türkiye’nin de telkinleriyle istikrara katkı sunan bir profil çizmiştir. Suriye’nin İran’dan uzaklaşmasını sağladığına inanılan bu süreç Batı tarafından da desteklenmiştir. Ancak Ortadoğu genelinde yaşanan halk hareketlerinin Suriye’ye sıçraması ile Türkiye’nin Suriye politikası ve Beşar Esad’a verdiği destek sorgulanmaya başlamıştır. Zira Türkiye’ye göre Beşar Esad “halkının taleplerini dikkate alarak reform yapabilecek bir liderdir.” Ancak Esad yönetimi, olağanüstü hal uygulamasının kaldırılması gibi bazı adımlar atmış olsa da halk hareketlerini orduyu devreye sokarak sert bir şekilde bastırma yolunu seçmiştir. Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu Türkiye’nin duyduğu hayal kırıklığını Milliyet Gazetesi’nden Aslı Aydıntaşbaş’a verdiği mülakatta dile getirmiştir. Davutoğlu “Beşar Esad reforma hayır demiş değil ama zamana yayabileceğini düşünüyor. Fakat zamanında bazı şeyleri yapmakta geç kaldı. Şimdi artık bazı şeyler anlamını yitirdi. Artık Suriye’de şok gelişme istiyoruz” sözleri ile ifade etmiştir. Aslı Aydıntaşbaş sohbetten “Türkiye’nin Beşar Esad’ın doğru hamleleri yapacağına yönelik beklentisini iyice düşürdüğü” izlenimini edindiğini belirtmiştir.

Türkiye’yi hayal kırıklığına iten en önemli neden “Suriye’nin Türkiye’den ziyade İran’ın sözünü dinliyor olmasıdır.” İran, Suriye’deki gelişmeleri yaşamsal tehdit olarak algılamaktadır. Zira olası bir rejim değişikliği Suriye ile ittifakını riske sokarak İsrail ile güç dengelerini kendi aleyhine değiştirecektir. Suriye’de bir rejim değişikliği durumunda olası iktidar alternatiflerinden Suriye Müslüman Kardeşler örgütü Genel Sekreteri Muhammed Tayfur’un bir röportajında kullandığı “İran modelini hiçbir şekilde dikkate almıyoruz. Biz ve diğer Arap ülkeleri için Türkiye modeldir. Türkiye’de olduğu gibi şeffaf seçimler istiyoruz. Türkiye modeli bizim için en uygun olanıdır” ifadeleri İran’ın kaygısının somut temellere dayandığını göstermektedir. Bu nedenle İran’ın koşulsuz olarak Baas rejiminin yanında olduğu görülmektedir. İranlı yetkililer protesto gösterilerini “Batı, ABD ve Siyonist komplosu” olarak değerlendirmektedir. Dolayısıyla Suriye yönetimi şu aşamada Türkiye dahil hiçbir aktöre İran’a olduğu kadar güvenmemektedir.

Suriye tarzı otoriter yönetimlerin birincil kaygıları “rejim güvenliği”dir. Bu tehlike altında olduğu durumlarda diğer bütün konular önemini kaybetmektedir. İran açısından da halk hareketlerinin her ne koşulda olursa olsun bastırılması gerekmektedir. Hatta ABD Dışişleri Bakanlığı “İran’ın Suriye’deki gösterileri bastırma konusunda Suriye güvenlik güçlerine yardım ettiğine dair güvenilir istihbaratları olduğu” şeklinde açıklama yapmıştır. Suriye rejimi doğası gereği mevcut şartlarda reform telkinlerini dikkate almayarak halk hareketlerini bastırmaya odaklanmıştır. Bu da Türkiye-Suriye ilişkilerinin sorgulanmasını beraberinde getirmektedir. Burada Türkiye ve Suriye’nin karşılıklı olarak hayal kırıklığına uğradığı söylenebilir. Koşulsuz destek beklentisi içindeki Suriye muhtemelen Başbakan Erdoğan’ın “bölgede yeni Hama’lar, Humus’lar istemiyoruz” ifadelerini kaygıyla takip etmiştir. Aynı şekilde Türkiye, Beşar Esad’ın İran ile birlikte hareket ederek Türkiye’nin telkinlerini dikkate almıyor olmasından rahatsızlık duymaktadır.

Türkiye kendi kredisini kullanarak Batı’ya karşı desteklediği Beşar Esad yönetiminden son olaylarda beklediği karşılığı bulamamıştır. Bu durum Türkiye’yi Batı karşısında zor durumda bırakırken bundan sonraki süreçte Suriye ile ilişkilerinin de eskisi gibi sürmesine engel olacaktır. Suriye ile aynı karede gözükmenin maliyeti daha da artacaktır. Suriye açısından ise her ne kadar bir hayal kırıklığı olsa da orta vadede Türkiye’ye yeniden ihtiyaç duyulacaktır. Zira Suriye’nin şu an koşulsuz güvendiği İran, olayların sona ermesi neticesinde yaşayacağı uluslararası izolasyondan kurtulması noktasında rol oynayamayacaktır. Bu noktada 2003 ve 2005 yıllarındaki gibi Türkiye’nin yardım elini uzatması ise son derece zor gözükmektedir. Bütün bu olasılıklar Suriye’de halk hareketlerinin bastırılarak rejimin devamı durumunda geçerli olacaktır.

Türkiye’nin geçen on yılda ve son olaylarda göz ardı ettiği konu “Suriye rejimi reform yapabilir mi?” sorusuna yanıt vermek olmuştur. Suriye rejiminin doğasını anlama, Beşar Esad’ın rejim içindeki konumu analiz etme noktasında hatalar yapılmış olabilir. Rejim içinde değişim isteyen grubun değişime karşı çıkan kesimler karşısında yeteri kadar güce sahip olmadığı görülmüştür. Suriye’nin halk hareketlerini bastırış şekli “reformcu Beşar Esad’a karşı rejim içindeki sertlik yanlısı güçlü isimler” algısını da zayıflatmıştır. Rejim güvenliği söz konusu olduğunda tüm grupların çok da fazla birbirinden kopuk olmadığı görülmüştür. Daha çok İran’a yakın olan Mahir Esad, Rami Maluf gibi sertlik yanlısı isimler reform baskılarını dikkate almaktan ziyade İran’dan gelen siyasi, askeri desteğe dayanmaktadır. Türkiye her ne kadar Suriye ile son 10 yılda yakınlaşmış olsa da İran’ın Suriye ile müttefiklik ilişkisi 1980’li yılların başına dayanmaktadır. Güvenlik alanında yakın işbirliği sürmektedir. Arap Alevi kökenli Suriyeli elitler ve Şii İran arasındaki ideolojik yakınlığı da bu faktörlere eklemek gerekmektedir.

Suriye bağlamında Türkiye’yi sıkıntıya sokan bir diğer boyut genel Ortadoğu politikasının sorgulanmasıdır. Türkiye son yıllarda Ortadoğu politikasının merkezine “meşruiyeti” ve “mazlum halkların yanında olma” ilkelerini yerleştirmiştir. Bu doğrultuda İsrail’in Gazze’de sivil halka saldırıları sert şekilde eleştirilmiş, Mısır’daki isyan sırasında “halkın taleplerinin dikkate alınması” yönünde bir söylem kullanılmıştır. Türkiye’nin bölgede son yıllarda Ortadoğu’da artan etkinliğinin önemli ayaklarından birini halklar nezdinde kazandığı popülarite oluşturmaktadır. Suriye’deki protestocu grupların da Türkiye’den destek beklentisi içinde olduğu görülmektedir. Ancak, Suriye ile yakın ilişkilerin olması, olası değişimin Türkiye’yi olumsuz etkileme potansiyeli gibi nedenlerle Türkiye, Esad yönetimini eleştirme konusunda çekingen davranmaktadır. Bu da Türkiye’nin statükodan ziyade değişimden, rejimlere karşı halktan yana tavır alan duruşu ile çelişki yaratarak dış politikada meşruiyet sorunu yaratmaktadır. Uzun yıllardır Türkiye bayrakları sallayan bölge halkı Libya’da ilk kez Türkiye Başkonsolosluğu’na saldırmıştır. Aynı tehlike şu an Türkiye’ye güvendiklerini söyleyen Suriyeli muhalif halk açısından da geçerlidir.

Filistin’de İkili Yapı Sona mı Eriyor?: El Fetih – HAMAS Anlaşması

Filistin’de 2006 yılında gerçekleşen parlamento seçimlerinde HAMAS’ın kazandığı zafer sonrasında El Fetih ve HAMAS arasında yaşanan gerilim HAMAS’a uygulanan ambargo ile artmıştı. Buna paralel olarak HAMAS, seçimden bir yıl sonra gerçekleştirdiği bir darbe ile Gazze Şeridi’nde kontrolü ele geçirmişti. Böylece Filistin yönetimi içinde, HAMAS kontrolündeki Gazze ve El Fetih kontrolündeki Batı Şeria olmak üzere ikili bir yapı ortaya çıkmıştı. İlerleyen yıllarda, iki partinin koalisyon hükümeti ile bölgeyi yönetme girişimleri de başarısızlıkla sonuçlanmış ve Gazze Şeridi ile Batı Şeria yönetimleri 2007 yılında birbirinden fiilen kopmuştu.

Geçen hafta içinde HAMAS ve El Fetih yıllardır süren ayrılığa son vererek tarihi bir anlaşmaya imza attılar. Mısır’ın arabuluculuğunda gizli yürütülen görüşmeler neticesinde ikili yönetime son verme noktasında önemli bir adım atılmış, 2006 yılından bu yana birbirleriyle mücadele eden Filistinli iki grup birleşmiştir. Varılan uzlaşı çerçevesinde bağımsızlardan oluşacak geçici birlik hükümeti kurulması, bir yıl içinde seçimlerin gerçekleştirilmesi, ortak güvenlik komitesi oluşturulması konularında mutabakata varılmıştır.

Anlaşma, Filistin Yönetimi’nin 1967 sınırları dahilinde bağımsız Filistin Devleti’nin Birleşmiş Milletler tarafından tanınması yönündeki çabalarını sürdürmesi süreci ile doğrudan ilgilidir. Bu yılın Eylül ayında gerçekleşmesi beklenen tanınma, İsrail Başbakanı BenyaminNetanyahu’nun “doğru şartlar oluşması halinde, İsrail'in eylül ayından önce Filistin devletini tanıyabileceğini” söylemesi ile farklı bir boyuta taşınmıştı. Filistin Yönetimi içindeki ikili yapının sona ermesi ve HAMAS-El Fetih uzlaşısı bağımsızlığın tanınması açısından önkoşullardan biri olarak görülmekteydi. Dolayısıyla anlaşma her şeyden önce devletleşme süreci ile doğrudan bağlantılıdır.

İsrail-Filistin meselesi ve Ortadoğu’da yaşanan bazı gelişmeler anlaşmaya varılması konusunda doğrudan etkili olmuştur. Bu etki hem El Fetih hem de HAMAS açısından geçerlidir. El Fetih açısından bakıldığında son aylarda yaşanan iki gelişme etkili olmuştur. İsrail ile yürütülen görüşmelerin sonuçsuz kalması ve ABD’nin BM Güvenlik Konseyi’nde İsrail’in Batı Şeria’da yeni Yahudi yerleşimi inşasına karşı alınan karara veto uygulaması El Fetih’i HAMAS ile barış yapma konusunda motive etmiştir. HAMAS açısından bakıldığında ise Ortadoğu’da son aylarda yaşanan muhalif halk hareketleri etkili olmuştur. HAMAS örgütünün siyasi lideri Halit Meşal ve örgütün polit bürosu Şam’da faaliyet göstermektedir. Bölge genelinde yaşanan muhalif halk hareketleri de son olarak Suriye’ye sıçramıştır. Esad rejiminin yıkılması olasılığıHAMAS’ın bu ülkedeki faaliyetlerini riske sokmaktadır. Hem İsrail sınırlarında güvenli bir bölgeyi kaybetme hem de siyasi, askeri ve finansal destekten mahrum kalma riski ile karşıyadır. Bu nedenle son gelişmelerin HAMAS’ı El Fetih ile uzlaşmaya zorladığını söylemek mümkündür. Muhalif hareketlerin bir diğer etkisi kamuoyu beklentileri ve halkın taleplerinin yönetimler tarafından daha fazla dikkate alınmasını sağlaması ve meşruiyetin önemli bir kavram olarak ortaya çıkması olmuştur. Filistin yönetimleri arasındaki bölünmeden rahatsız olan Filistinliler İsrail’e karşı mücadelede Filistin tarafını zayıflatan ikili yapının sona ermesi yönünde bir beklenti içindeydi. El Fetih yöneticilerinden Azzam Ahmet “ayrılığın sona ermesini isteyen Filistinlilerin arzuları yerine geldi” diyerek halkın taleplerine olan duyarlılığı göstermiştir. Ayrıca son haftalarda Gazze ve Batı Şeria’da rüşvet ve yolsuzluğa karşı yönetim karşıtı gösteriler de düzenleniyordu. Bu da iki örgütü anlaşmaya iten bir faktör olmuştur. Uzlaşı görüşmelerinde HAMAS ekibine liderlik eden Musa Ebu Marzuk’un “Arap Dünyası’nın yeni gerçekleri bu anlaşmayı mümkün kılmıştır” sözleri de bu doğrultudadır.

HAMAS-El Fetih uzlaşısı sıkıntılı bir süreçten geçen Mısır’ın bölgesel rolüne olumlu katkı yapmıştır. Mısır, Mübarek yönetimi zamanında da arabuluculuk yürütüyordu ancak içerde Müslüman Kardeşler hareketi ile sorunlu ilişkisi nedeniyle HAMAS’a güvenmemekteydi. Aynı şekilde HAMAS yönetimi de Mısır’ı tarafsız bir arabulucu olarak görmüyordu. Yeni Mısır yönetiminin farklı kimlik tanımlaması nedeniyle arabuluculuk konusu ve HAMAS’la ilişkilere farklı yaklaştığı söylenebilir. Mısır, HAMAS açısından daha güvenilir bir aktör konumuna gelmiş ve Mısır’ın örgüt üzerindeki etkisi artmıştır. Bu durum uzun vadede HAMAS’ın İran ve Mısır ile olan ilişkilerinde Mısır lehine ve İran aleyhine bazı değişimler yaratabilir.Anlaşma İsrail tarafında ise tepkiye karşılanmıştır. Başbakan Netanyahu, “Filistin Yönetimi ya İsrail ile ya da HAMAS ile barış yapmak zorundadır. İkisi ile birlikte barış imkansızdır” şeklindeki ifadeleri ile ülkesinin tepkisini ortaya koymuştur. Dolayısıyla uzlaşı Filistin Yönetimi’nin İsrail ve dolayısıyla da ABD ile ilişkilerini germe riski taşımaktadır.

The Last Stop of the Wave of Rebellion in the Middle East is Syria

The Middle East region has been passing a legitimacy test, in a sense, with the wave of rebellion in the last months. Up until some weeks ago, Syria had been passing this test quite successfully. Because Syria was drawing a picture of “A Kingdom of Silence” in the Middle East region, which was surrounded by the wave of rebellion, according to the statement of the Al-Jazeera news channel. Some protest demonstrations took place towards the end of January, but they were not serious enough to make an influence. Nevertheless, the protests emerging in Daraa, which is found in the south of Syria, in early-March turned into large-scale demonstrations during which 25 people died as of now and military units were propelled into the province in order to ensure the security. So that Syria became the last stop of the wave of rebellion, which has surrounded the Middle East.

The event that launched the rebellion fire in Syria was a demonstrator's setting himself on fire just like in Tunisia. Two days after this event that took place on January 26, 2011 in Al-Hasakah region, where the Kurdish densely live, a demonstration was organized in Ar-Raqqah in order to protest the murder of the two Kurdish-origin soldiers. Following the demonstrations containing ethnic demands, on February 4-5 the events spread through the capital Damascus. In the demonstrations that the expected participation could not be provided, “freedom, human rights and the abolishment of the state of emergency that has been continuing since 1963” demands were mentioned. In parallel with the events in Damascus, the demonstrations of the Kurdish in Al-Hasakah also continued. However, the first trials did not create the expected influence and the participation remained in a limited level. The first large-scaled protest took place on February 17. As a result of the events developing spontaneously in pursuit of the fact that a police officer beat a tradesman in Damascus, a group of some 2000 people came together and organized a protest against the police. Nevertheless, the demonstrators tried to show that their protest was limited with the police by shouting slogans of “the Syrian people cannot be humiliated”, “with soul and blood, we sacrifice ourselves for you, Bashar”.

On March 18, 2011 in pursuit of the friday prayer, large-scaled demonstrations were organized in Damascus, Aleppo, Daraa, Qamıshlı, Homs, Baniyas and Deir ez-Zor that had not been witnessed in the Syrian history for about 30 years. The event that initiated the demonstrations in Daraa, where the most bloody events have taken place as of now, has been the arrest of a group of young people on March 6 on account of the fact that they wrote “the people want to overthrow the regime” on the walls of the city. As a result of the interruption of the police in the crowd of people, who came together to protest this event, four protester lost their lives and tens of people were injured. The following day during the funeral service of the protesters, who were killed in Daraa, conflicts took place again. And on the third day of the demonstrations in Daraa, the Ba'ath Party building, the palace of justice and the office of “Syria Tel” company, which belongs to Rami Malouf, who is the richest person of the country, were set on fire. Upon the aggravation of the events in Daraa, the army entered in the province. In this course, the demonstrations in Hama, Homs, Aleppo, Baniyas and Deir ez-Zor continued.

The underlying factors of the insurrections, which have taken place in the Middle East region in the last months, are the political oppression, the inequitable dispersion of the economic resources, ethnic-sectarian differences. Syria carries similar qualifications with Egypt and Tunisia, where the power changes took place, in these senses. Nevertheless, when both the internal and external dynamics are brought together, the possibility that the events in Syria could result in a change of regime or power is quite low. And we can list the reasons as below:

1. The Iraq experience that was gone through after the 2003 invasion set a bad example to the Syrian people on what would be the consequences of the abolishment of a strong centralized authority. The terrorism, security problems, political instability, ethnic and sectarian conflicts in Iraq brought the demand for security, which is the most essential requirement of people, ahead of their other demands. The Iraq experience forces the Syrian people to choose either “freedom or chaos”. This concern increases the legitimacy of the government.

2. The underlying reason of the legitimacy problem, which most of the Arabic governments have gone through, is the nature of the relations with the U.S. and Israel as well. Despite the strong anti-Israel and anti-US opinion in the grassroots, the governments are in a close relationship with the aforesaid countries. And this situation leads to a gap between the Arab communities and the governments. And Syria is in a different situation compared to most of the Arab countries in this sense. Legally she is still in belligerency with Israel, while she has problematic relations with the US. And this stand is in parallel with the demands of the people.

3. From the slogans in the demonstrations and the symbols which the reactions are directed to, it is understood that there is a general reaction against the government not individually against the Head of State Bashar Assad; in fact it is seen that he has a certain popularity. As Syria is a closed society, it is hard to make a clear observation on this issue, there is a “Bashar Assad is good, but the ones around him are bad” perception is common though. As a matter of fact, it is believed that Bashar Assad wants to carry out certain things, that he has achieved quite a lot but that it is impossible for him to ensure a rapid change because of the existence of the strong people called “old guards”, who control the key points of the regime. And this creates a “good cop – bad cop” perception about the Syrian regime. The existence of the “good cop” prevents a deep-rooted opposition against the regime. The fact that Bashar Assad is considered as a person, “who tries to open his country to world in terms of foreign policy, who tries to make reforms in political and economic fields and who fights against the ones resisting against this process as well”, increases the legitimacy of the government. In this sense the existence of Bashar Assad could also be evaluated as a chance for the “old hands”. This situation prevents the demand for an overall regime change. On the other hand, the fact that Bashar Assad wants to strengthen the radius of action of the “reformist” wing that is led by him, and that he wants to accelerate the reform process, which is progressing slowly, outweighs. In this sense, 2011 is an opportunity for Syria. Within this year, besides the parliamentary and local elections, the Ba'ath Party Congress will be held as well. And this could be an opportunity for Bashar Assad to make a controlled change, which would take the political and economic demands of people into consideration.

And the Syrian opponents have been organized through the social networking sites just like in Egypt. From these comments, it is possible to say that nobody has demanded for a overall change of regime yet. What is wanted is making reforms in certain fields within the current structure. It is seen that the reactions have been focused on four main fields. Expanding the political freedoms, making economic reform and providing a fair income distribution, fighting against bribery and corruption. The buildings in the province of Daraa in a central position of the demonstrations in Syria, which are targeted reflect the content of the protests. The fact that the Ba'ath Party building was set on fire is a reaction against the understanding, which has been in power for about 50 years and which has not given any chance to any other party. The second targeted building is the office of the “Syria Tel”, the GSM operator company of Syria. And this is meaningful in two aspects. The first one is a sign of demand for a reform in economic structure under the control of the government and of the people, who are close to the government. The second and the more important one is the reaction against sharing the economic resources of Syria by a limited group. Because the Syria Tel company belongs to the richest man of the country, Rami Malouf. Malouf is a businessman, who is not independent from the government. Rami Malouf, who is the cousin of Bashar Assad, has been carrying on a business as monopoly in strategic sectors.

4. One of the most important weaknesses of the demonstrations in Syria is the lack of an organized opposition movement, which could direct the movement having a demonstration tradition for years. It was the Muslim Brothers, who gained strength in 1970's and in early-1980's, that seriously threatened the Syrian government for the last time. During the operation, which was carried out in 1982 in Hama with the strong reaction of the government, 10 thousand to 30 thousand people were killed and the organization was totally weakened. The leader of the movement is living in Syria right now. Therefore, an organized opposition movement that could be an alternative for the Assad administration has not come out for about 30 years. And because of this, the Daraa-centered demonstrations cannot be carried out within the compass of a certain program. So that the demonstrations are only reactive rather than being oriented to a target. And this factor limits the chance of success and spreading of the demonstrations all around the country.

5. The fear that has got into the Syrian people is one of the handicaps on the way of the demonstrations for reaching the potential that could overthrow the regime. Although it has been seen that in the province of Daraa the threshold of fear was relatively passed, it is has been also seen that the protests in the other provinces still remain weak. The underlying reason of the fear that got into the people is the harsh response experiences that the regime has given to the similar insurrection attempts. In 1982 the insurrection of the Muslim Brothers had been resulted in a considerably harsh response, which is also known as the “Hama Massacre”. After this, the most serious rebellion attempt was carried out in Qamıshlı in 2004 by the Syrian Kurds. The response of the regime to this insurrection was bloody as well. Therefore, in case the demonstrations get expanded, it is highly possible that the reaction would resemble Libya rather than the example of Egypt.

6. Another factor that makes Syria different than Egypt and Tunisia is the structure of the army. In case the demonstrations get more expanded, it would be true to expect that the Syrian army will be on the side of the leader as a whole rather than Egypt and Tunisia. Because in Syria the army means the regime itself, in a sense. Besides, the Arab Alawites are found in the key points of the civilian and military security units. Today the structure that was established by Hafez Al-Assad, who was an Arab Alawite himself as well, still keeps its existence. The reason why the “minority government” concept is used for the Syrian government mostly in the Western resources is this. So that the army and the other security units would consider the insurrection against the regime as a threat against their own existence, and they would be completely on the side of the Assad government.

7. The monopoly of the Ba'ath Party in the political field is considered as disturbing. However, on the other hand, the “Arab nationalist and secular” ideology of the regime is considered as a guarantee for the security and stability of the country by many groups. This situation is completely valid for the minorities. For about 12 % Arab Alawites and 10 % Christians of the population, the Ba'ath ideology is supported as an understanding that encompasses the whole society. Even the Sunnite Arab majority could think that the best choice for the stability is the Arab nationalist, secular ideology. An opposite understanding of government would increase the sectarian and ethnic conflicts within the Syrian people having a heterogeneous structure. The post-invasion Iraq sets a bad example. The fact that the slogans containing sectarian emphasis were shouted for the first time during the demonstrations in Daraa, would rush this understanding up. The “No Iran, No Hezbollah. We want Muslims, who believe in God” slogans are directly against the Arab Alawite government and the Shi'ite alliances.

8. One of the biggest weaknesses of the disorganized opposition movements is the fact that most probably the regional dynamics are in favor of status quo rather than change in Syria. In case the demonstrations reach a level that could threaten the regime, it is probable that the Bashar Assad administration would take France on its side too, as well as the regional powers such as Turkey and Iran.
In the light of all these factors, the possibility that the demonstrations result in a change of government is quite weak. Nevertheless, the demonstrations would have important political consequences anyway. The primary provinces, where the demonstrations have the expansion potential, are Hama and Al-Hasakah. A reaction, which is directly against the regime and which has a Sunnite-Islamist ideological dimension, could develop in Hama. And in Al-Hasakah, ethnic-nationalist demonstrations of the Kurds could get expanded. The solution of the protests with the change of government would only be possible with the spreading of the demonstrations through Damascus. The leading factor that would determine this depends on the consequence of the developments in Dara.

Ortadoğu’da İsyan Dalgasının Son Durağı Suriye

Ortadoğu bölgesi son aylarda yaşanan isyan dalgası ile bir anlamda meşruiyet testinden geçmektedir. Suriye birkaç hafta öncesine kadar bu testten başarılı bir şekilde geçiyordu. Zira Suriye, isyan ateşinin sardığı Ortadoğu bölgesinde El Cezire haber kanalının ifadesi ile “Sessizlik Krallığı” şeklinde bir görüntü çiziyordu. Ocak ayının sonuna doğru bazı protesto gösterileri olmuştu fakat bunlar etki yaratacak çapta değildi. Ancak Mart ayının başında Suriye’nin güneyinde yer alan Dara şehrinde başlayan protestolar şu an itibariyle 25 kişinin öldüğü ve güvenliği sağlaması için şehre askeri birliklerin sevk edildiği geniş çaplı gösterilere dönüşmüştür. Böylece Ortadoğu’yu saran isyan dalgasının son durağı Suriye olmuştur.

Suriye’de isyan ateşini başlatan olay aynen Tunus’ta olduğu gibi bir göstericinin kendini yakması olmuştur. 26 Ocak 2011 tarihinde Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı Hasake bölgesinde yaşanan bu olaydan iki gün sonra Kürt kökenli iki askerin öldürülmesini protesto etmek için Rakka şehrinde gösteri düzenlenmiştir. Etnik talepler içeren gösterileri takiben 4-5 Şubat tarihlerine olaylar başkent Şam’a sıçramıştır. Beklenen katılımın sağlanamadığı gösterilerde, “özgürlük, insan hakları ve 1963 yılından bu yana süren olağanüstü hal uygulamasının kaldırılması” talepleri dile getirilmiştir. Şam’daki olaylara paralel olarak Hasake’de Kürtlerin gösterileri devam etmiştir. Ancak ilk denemeler beklenen etkiyi yaratmamış, katılım sınırlı seviyede kalmıştır. İlk geniş çaplı protesto 17 Şubat tarihinde yaşanmıştır. Şam’da bir polis memurunun esnafı dövmesini takiben kendiliğinden gelişen olaylar neticesinde yaklaşık 2000 kişilik bir grup toplanarak polisler aleyhinde gösteri düzenlemiştir. Ancak göstericiler “Suriye halkı aşağılanamaz”, “kanımızla ruhumuzla kendimizi sana feda ederiz Beşar” sloganları atarak hedeflerinin polis ile sınırlı olduğunu göstermeye çalışmıştır.

18 Mart 2011 tarihinde cuma namazını takiben Şam, Halep, Dara, Kamışlı, Humus, Banyas ve Deir Zor şehirlerinde yaklaşık 30 yıldır Suriye tarihinde görülmemiş çapta gösteriler yaşanmıştır. Şu an itibariyle en kanlı olayların yaşandığı Dara şehrindeki gösterileri başlatan olay ise 6 Mart tarihinde bir grup gencin şehrin duvarlarına “halk rejimi devirmek istiyor” yazdıkları gerekçesiyle tutuklanması olmuştur. Bunu protesto için toplanan kalabalığa polisin müdahalesi sonucu dört gösterici hayatını kaybetmiş onlarca kişi de yaralanmıştır. Bir gün sonra yine Dara şehrinde öldürülen protestocuların cenazesi sırasında çatışmalar yaşanmıştır. Dara’daki gösterilerin üçüncü gününde ise Baas Partisi binası, adalet sarayı ve ülkenin en zengin kişisi Rami Maluf’a ait “Syria Tel” şirketinin bürosu yakılmıştır. Dara’daki olayların büyümesi üzerine ordu şehre girmiştir. Bu süreçte Hama, Humus, Halep, Banyas ve Deir Zor’da da gösteriler devam etmiştir.

Son aylarda Ortadoğu bölgesinde yaşanan ayaklanmaların temelinde siyasal baskı, ekonomik kaynaklarının adil bir şekilde dağılmaması, etnik-mezhepsel farklılıklar gibi faktörler yatmaktadır. Suriye, bu açılardan iktidar değişimlerinin yaşandığı Mısır ve Tunus ile benzer nitelikler taşımaktadır. Ancak yine de iç ve dış dinamikler bir araya getirildiğinde Suriye’deki olayların rejim ya da iktidar değişikliği ile sonuçlanacak boyuta ulaşması düşük ihtimaldir. Bunun gerekçelerini şu şekilde sıralayabiliriz:

1. 2003 işgali sonrası yaşanan Irak tecrübesi, güçlü bir merkezi otoritenin ortadan kalkmasının nasıl sonuçlanacağı konusunda Suriye halkına kötü bir örnek sunmuştur. Irak’ta yaşanan terör, güvenlik problemleri, siyasal istikrarsızlık, etnik ve mezhepsel çatışmalar insanların en temel ihtiyacı olan güvenlik talebini diğer isteklerin önüne geçirmiştir. Irak tecrübesi Suriye halkını “özgürlük ya da kaos” seçimine zorlamaktadır. Bu kaygı da yönetimin meşruiyetini artırmaktadır.

2. Çoğu Arap yönetiminin yaşadığı meşruiyet sorununun temelinde ABD ve İsrail ile ilişkilerin niteliği de yatmaktadır. Tabanda güçlü olan İsrail ve ABD karşıtlığına rağmen yönetimlerin söz konusu ülkeler ile yakın ilişki içindedir. Bu da Arap halkları ile yönetimler arasında boşluk doğmasına neden olmaktadır. Suriye ise bu açıdan çoğu Arap ülkesinden farklı bir pozisyondadır. İsrail ile hukuken savaş durumu devam etmekte ve ABD ile de sorunlu ilişkilere sahiptir. Bu duruş da halkın talepleri ile paraleldir.

3. Gösterilerdeki sloganlardan ve tepkilerin yöneldiği simgelerden, yönetimin geneline tepki olmakla beraber devlet Başkanı Beşar Esad’ın kendisine karşı bir kızgınlığın olmadığı hatta belli bir popülaritesinin olduğu anlaşılmaktadır. Suriye kapalı bir toplum olduğu için bu konuda net bir tespitte bulunmak zor olsa da halk arasında “Beşar Esad iyi ancak çevresindekiler kötü” algısı yaygındır. Hatta Beşar Esad’ın da bazı şeyler yapmak istediği, birçok şeyi başardığı ancak “eski tüfekler” olarak ifade edilen ve rejimin kilit noktalarını kontrol eden güçlü kişilerin varlığı karşısında hızlı bir değişim sağlamasının mümkün olmadığı düşünülmektedir. Bu da Suriye rejimine yönelik “iyi polis-kötü polis” algısını doğurmaktadır. “İyi polis”in varlığı rejime köklü bir karşı çıkışı engellemektedir. Beşar Esad’ın “ülkesini dış politikada dünyaya açmaya, siyasal ve ekonomik alanda reformlar yapmaya çalışan ve bu sürece direnenlere karşı da mücadele veren biri” olarak algılanması yönetimin meşruiyetini artırmaktadır. Bu açıdan Beşar Esad’ın varlığı “eski tüfekler” açısından da bir şans olarak değerlendirilebilir. Bu durum toptan bir rejim değişikliği talebini engellemektedir. Buna karşılık, Beşar Esad’ın başını çektiği “reformcu” kanadın hareket alanını güçlendirme ve yavaş ilerleyen reform sürecini hızlandırma isteği ağır basmaktadır. Bu açıdan 2011 yılı Suriye açısından bir fırsattır. Bu yıl içinde parlamento ve yerel seçimlerin yanı sıra Baas Partisi’nin kongresi düzenlenecektir. Bu da Beşar Esad’a siyasi ve ekonomik alanda halkın taleplerini dikkate alan, kontrollü bir değişim sağlama imkanı sunabilir.

Suriyeli muhalifler de Mısır’da olduğu gibi sosyal paylaşım siteleri üzerinden örgütlenmektedir. Buradaki yorumlardan da yola çıkarak, henüz kimsenin toptan bir rejim değişikliğini istemediği söylenebilir. İstenen mevcut yapı içinde bazı alanlarda reformların gerçekleştirilmesidir. Tepkilerin dört ana alana yoğunlaştığı görülmektedir. Siyasi özgürlüklerin genişletilmesi, ekonomik reform ve adil bir gelir dağılımının sağlanması, rüşvet ve yolsuzlukla mücadele edilmesi. Suriye’deki gösterilerin merkezi konumundaki Dara şehrinde hedef alınan binalar da protestoların içeriğini yansıtmaktadır. Baas Partisi binasının yakılması yaklaşık 50 yıldır iktidarda olan ve diğer hiçbir partinin faaliyet göstermesine izin vermeyen anlayışa gösterilen tepkidir. Hedef alınan ikinci bina Suriye’nin GSM operatör firması “Syria Tel” firması bürosudur. Bu da iki açıdan anlam taşımaktadır. Birincisi devlet ve devlete yakın kişilerin kontrolündeki ekonomik yapıda reform yapılması talebinin işaretidir. İkincisi ve daha önemlisi Suriye’nin ekonomik kaynaklarının sınırlı bir grup tarafından paylaşılmasına duyulan tepkidir. Zira Syria Tel şirketi ülkenin en zengin kişisi Rami Maluf’a aittir. Maluf devletten bağımsız bir işadamı değildir. Beşar Esad’ın anne tarafından kuzeni olan Rami Maluf, stratejik sektörlerde tekel olarak faaliyet göstermektedir.

4. Suriye’deki gösterilerin en önemli zayıflıklarından biri hareketi yönlendirebilecek örgütlü, yıllardır gösteri geleneğine sahip bir muhalif hareketten yoksun olmasıdır. Suriye yönetimine en son ciddi anlamda tehdit oluşturan hareket 1970’ler ve 80’lerin başında güç kazanan Müslüman Kardeşler örgütüydü. 1982 yılında yönetimin sert tepkisi ile Hama şehrinde gerçekleştirilen operasyonda 10 bin ile 30 bin arasında değişen rakamlarda kişi öldürülerek örgüt tamamen zayıflatılmıştı. Hareketin liderliği de şu an Suriye dışında yaşamaktadır. Dolayısıyla yaklaşık 30 yıldır Esad yönetimine alternatif oluşturabilecek örgütlü bir muhalif hareket gelişmemiştir. Bu da Dara merkezli gösterilerin belli bir program dahilinde hareket edememesine neden olmaktadır. Yani gösteriler bir hedefe yönelik olmaktan ziyade sadece tepkiseldir. Bu faktör de gösterilerin ülke geneline yayılması ve başarı şansını sınırlamaktadır.

5. Suriye halkının içine işlemiş korku da gösterilerin rejimi yıkacak potansiyele ulaşması önündeki engellerden biridir. Dara şehrinde korku eşiğinin nispeten aşıldığı görülse de diğer şehirlerdeki protestoların henüz zayıf kaldığı görülmektedir. Halk içinde yerleşen korkunun temeli benzer ayaklanma girişimlerine rejimin verdiği sert karşılık tecrübeleridir. 1982 yılında Müslüman Kardeşler ayaklanması rejimin “Hama Katliamı” olarak bilinen çok sert karşılığı ile sonuçlanmıştı. Bunun ardından en ciddi başkaldırma girişimi 2004 yılında Suriyeli Kürtlerin Kamışlı’da gerçekleştirdikleri ayaklanma olmuştu. Bu ayaklanmaya karşı rejimin karşılığı yine kanlı olmuştu. Dolayısıyla gösterilerin yayılması durumunda tepkinin Mısır örneğinden çok Libya’ya benzemesi muhtemeldir.

6. Suriye’yi Mısır ve Tunus’tan farklı kılan bir faktör de ordunun yapısıdır. Gösterilerin daha da yayılması durumunda Suriye ordusunun Mısır ve Tunus’tan ziyade Libya ordusu gibi liderin yanında bir bütün olarak yer almasını beklemek daha doğrudur. Zira Suriye’de ordu bir açıdan rejimin de kendisi demektir. Ayrıca sivil ve askeri güvenlik birimlerinin kilit noktalarında Arap Aleviler bulunmaktadır. Kendisi de bir Arap Alevi olan Hafız Esad’ın kurduğu yapı günümüzde varlığını korumaktadır. Daha çok Batı kaynaklarında Suriye yönetimi için “azınlık iktidarı” kavramı kullanılmasının nedeni budur. Dolayısıyla ordu ve diğer güvenlik birimleri rejime yönelik başkaldırıyı kendi varlıklarına tehdit olarak algılayacak ve tamamen Esad yönetiminin yanında yer alacaktır.

7. Baas Partisi’nin siyasi alandaki tekelinden rahatsız bulunmaktadır. Ancak diğer taraftan rejimin “Arap milliyetçi ve laik” ideolojisi birçok kesim için de ülke güvenliği ve istikrarının garantisi olarak görülmektedir. Bu durum azınlıklar için tamamen geçerlidir. Yaklaşık %12’lik Arap Alevi ve %10’luk Hıristiyan nüfus için Baas ideolojisi toplumun tamamını kapsayan bir anlayış olarak desteklenmektedir. Hatta Sünni Arap çoğunluk dahi istikrar için en iyi seçeneğin Arap milliyetçi, laik ideoloji olduğunu düşünebilir. Aksi bir yönetim anlayışı heterojen yapıya sahip Suriye halkı arasındaki mezhepsel ve etnik çatışmaları körükleyecektir. İşgal sonrası Irak, kötü anlamda bir örnek oluşturmaktadır. Dara’da yaşanan gösterilerde ilk kez mezhepsel vurgu içeren sloganların atılıyor olması bu algıyı körükleyecektir. “İran’a hayır, Hizbullah’a hayır. Allah’a inanan Müslüman istiyoruz” sloganları doğrudan Arap Alevi yönetime ve Şii müttefiklerine yöneliktir.

8. Zaten örgütlü olmayan muhalif hareketlerin en büyük zayıflıklarından biri de bölgesel dinamiklerin Suriye’de değişimden ziyade statükodan yana olmasının yüksek ihtimal olmasıdır. Gösterilerin rejimi tehdit eder boyuta ulaşması durumunda Beşar Esad yönetiminin, Türkiye, İran gibi bölgesel güçlerin yanı sıra Fransa’yı da yanında görmesi muhtemeldir.

Bütün bu faktörler ışığında gösterilerin iktidar değişimi ile sonuçlanması zayıf ihtimaldir. Ancak yine de önemli siyasi sonuçları olacaktır. Gösterilerin yayılma potansiyelinin bulunduğu başlıca vilayetler Hama ve Haseke’dir. Hama’da doğrudan rejime yönelik, Sünni-İslamcı ideolojik boyutu olan bir tepki gelişebilir. Haseke’de ise Kürtlerin etnik-milliyetçi gösterileri yaygınlaşabilir. Protestoların iktidar değişimi ile sonuçlanması gösterilerin ancak Şam’a yayılması ile mümkün olacaktır. Bunu belirleyecek faktörlerin başında Dara’daki gelişmelerin nasıl sonuçlanacağı gelmektedir.

Hizbullah’tan İsrail’e “Imad Mugniyeh” Tehdidi ve Türkiye

Hizbullah’ın üst düzey askeri komutanlarından Imad Mugniyeh 12 Şubat 2008 tarihinde Şam’ın Kafr Suza semtinde gerçekeleşen bir saldırı sonucunda hayatını kaybetmişti. Hizbullah ve İran suikastın sorumlusu olarak İsrail’i suçlamıştı. İsrail tarafı ise dönemin Başbakanı Ehud Olmert aracılığı ile suikastla hiçbir ilgilerinin olmadığını ifade etmişti. Eylem Hizbullah tarafında büyük tepkiye neden olmuş ve suikasttan hemen sonra Hizbullah lideri Hasan Nasrallah yaptığı konuşmada İsrail’e kesinlikle karşılık verileceği tehdidinde bulunmuştu. Örgütün daha önce de bu tarz intikam eylemlerine girişmiş olması ve dünya çapında eylem düzenleyebilme kapasitesi nedeniyle Mugniyeh’in ölüm yıldönümlerinde İsrail güvenlik birimleri alarma geçmektedir. Bu sene alınan güvenlik önlemleri nedeniyle İsrail’in bazı ülkelerdeki diplomatik temsilcilikleri faaliyetlerine geçici olarak ara vermiş ve İsrail vatandaşları bazı ülkeleri ziyaret etmemeleri yönünde uyarılmıştır.

İsrail Dışişleri Bakanlığı geçen hafta içinde Mugniyeh’in ölüm yıldönümü nedeniyle yabancı elçiliklerine yönelik pek çok tehdit measajı aldıklarını açıklamıştı. Alınan tedbirler kapsamında İsrail’in Ankara’daki Büyükelçiliği ve İstanbul’daki Başkonsolosluğu da geçici olarak kapatıldı. İsrail ayrıca Gürcistan büyükelçiliğini de geçici olarak kapattığını açıkladı. Bunun yanı sıra bazı ülkeler “İsrailliler için tehlikeli” olarak sınıflandırıldı. İsrail Terörle Mücadele Bürosu; vatandaşlarını Mısır, Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Fildişi Sahilleri, Moritanya ve Venezuela’ya yapacakları seyahatlerin riskli olabileceği konusunda uyardı. İsrail Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Yossi Levi “İsrail hedeflerine yönelik açık tehdit söz konusu” diyerek İsrail’in tehdit algısının ne denli yüksek olduğunu gösterdi.

Yaklaşık üç sene önce Suriye’nin başkenti Şam’ın Kafr Suza semtinde arabasına konan bombanın patlaması sonucu hayatını kaybeden Mugniyeh Hizbullah’ın güvenlik biriminin başı ve aynı zamanda üst düzey istihbarat yetkililerinden biriydi. Mugniyeh daha önce İsrail ve ABD’ye yönelik olarak düzenlenmiş bazı eylemlerin sorumlusu olduğu iddia ediliyordu. 1983 yılında ABD’nin Lübnan Büyükelçiliği ve 1992 yılında Arjantin’de İsrail büyükelçiliğine yapılan saldırılar bu iddialar arasında yer alıyordu.

İsrail reddetse de İran ve Hizbullah saldırının arkasında Mossad olduğuna inanıyordu. İsrail istihbaratının daha önceki yıllarda El Fetih ve HAMAS yetkililerine karşı üçüncü ülkelerde bu tarz birçok suikast gerçekleştirmiş olması şüpheleri kuvvetlendiriyordu. İsrail’in bu tarz eylem yapma geleneği gibi Hizbullah’ın da kendisine yönelik eylemlere karşı intikam saldırıları düzenlediği bilinmekteydi. Hizbullah lideri Hasan Nasrallah, Mugniyeh’in ölümünün ardından yaptığı konuşmada “İsrail’e savaş ilan etmişti.” Nasrallah, “İsrail’in çizgiyi aştığını, Mugniyeh suikastının bedelini ödeyeceğini ve karşılığın ne zaman ve nerede gerçekleşeceğini kimsenin bilmeyeceğini” ifade etmişti. Esasen ilk beklenti Hizbullah’ın suikastan sonra 40 gün içinde karşılık vermesi idi. Ancak bu gerçekleşmemişti. Aradan üç yıl geçmiş olmasına rağmen Mugniyeh’in öldürülmesinden duyulan kızgınlık ve karşılık verme iradesi halen güçlü gözükmektedir. Ayrıca halen bir karşı saldırı düzenleme çabası Mugniyeh’in örgüt için ne denli önemli olduğunu göstermektedir.

Daha önceki tecrübeler ve Hizbullah’ın “intikam” söylemi bir karşılık beklentisi doğurmaktadır. Bunun farkında olan İsrail güvenlik birimleri özellikle Mugniyeh’in ölüm yıldönümlerinde alarm durumuna geçmektedir. Hizbullah suikastı canlı tutmakta ve karşılığın verileceği konusundaki tehditlerini tekrarlamaktadır. Örneğin Hizbullah lideri Hasan Nasrallah Mugniyeh’in ölümünden yaklaşık bir yıl sonra gerçekleştirdiği bir basın açıklamasında “İsrailliler intikamımızı düşünerek korku içinde yaşıyor” ve “suikasta karşılık verme kararımız halen geçerli. Yerine ve zamanına biz karar vereceğiz” açıklamasında bulunmuştu. İsrail Başbakanlığı’na bağlı Terörle Mücadele Ofisi’nden Elkana Harnof “elimizdeki bilgilere göre örgüt Mugniyeh’in ölüm yıldönümlerine yakın bir tarihte büyük bir eylem planlamakatadır” şeklinde bir açıklama yapmıştı. Bu saldırının doğrudan İsrail ya da dünya çapındaki Yahudi hedeflerine yönelik olabilieceği belirtilmişti. Suikastın birinci yıldönümünde Azerbaycan ya da Hollanda’daki İsrail temsilciliklerine saldırılar olabileceği ifade edilmiş, hatta örgüt Mugniyeh suikastının sorumlusu olarak gördüğü İsrailli yetkililer için “intikam kart destesi” bile hazırlamıştı. Buna göre suikastın sorumluları olarak sırasıyla Mossad Başkanı Meir Dagan, Genelkurmay Başkanı Gabi Aşkenazi, İsrail ordusu İstihbarat Başkanı Amos Yadlin, eski Başbakan Ehud Olmert ve eski Genelkurmay Başkanı Dan Halutz gösteriliyordu. Daha önce Kuveyt basınında çıkan bir haberde de Hizbullah’ın üst düzey bir İsrailli yetkiliyi öldürmeye son derece yaklaştığı bilgisi yer almıştı. Ancak Gazze’ye giden feribota yönelik saldırının o dönemde gerçekleşmesi nedeniyle bu eylemin ertelendiği belirtiliyordu.

“İntikam” beklentisine karşılık Hizbullah’ın halen karşılık vermemiş olmasının arkasındaki temel neden 2006 yılındaki İsrail-Lübnan Savaşı tecrübesidir. Hizbullah’ın 2006 yılında iki İsrail askerini kaçırmasının ardından İsrail son derece sert karşılık vermiş ve 33 gün süren İsrail-Lübnan Savaşı yaşanmıştı. Hizbullah, intikam amacıyla üst düzey İsrailli bir yetkiliye düzenlenecek suikastın yine orantısız bir İsrail tepkisine neden olmasından çekiniyor olabilir. Zira İsrail bu savaşta sadece örgütü değil neredeyse tüm Lübnan’ı sorumlu tutmuştu. Hizbullah savaştan her ne kadar psikolojik bir zaferle ayrılmış olsa da askeri altyapısı ciddi zarar görmüştü. Bunun da ötesinde ülkeyi savaşa sürüklediği için Lübnan’daki diğer grupların eleştirisine maruz kalmıştı. Hem İsrail’in kendisine yönelik muhtemel sert tepkisi hem de içerde doğacak baskıdan çekindiği için şimdilik böyle bir eylem için zamanlamanın uygun olmadığını düşünebilir.

Ancak buna rağmen suikast Hizbullah tarafından canlı tutularak İsrail tarafı bir güvensizlik ortamına sokulmaya çalışılmaktadır. Bu yıl için Türkiye dahil bazı diplomatik temsilciliklerin geçici olarak kapatılması, bazı ülkelerin ziyaret edilmemesi yönündeki uyarılar yaşanan tedirginliğin açık göstergesidir. Diplomatik temsilciliklerin faaliyetlerine ara verilen ve ziyaret edilmesi tehlikeli bulunan ülkeler listesi (Mısır, Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Fildişi Sahilleri, Moritanya ve Venezuela) İsrail düşmanlığının taban bulduğu, ilişkilerinin sorunlu olduğu ya da İran ile Hizbullah’ın eylem düzenleme kapasitasine sahip olduğunu düşündüğü ülkeleri göstermesi açısından önemlidir. Bu ülkeler arasında Türkiye’nin olması ilişkilerin geldiği seviyeyi göstermektedir. İsrail’de, Türkiye’nin artık ziyaret edilmesi tehlikeli bir ülke olduğu algısının güçlendiği görülmektedir. Bir diğer önemli nokta, İsrail’in terör değerlendirmelerinde Hizbullah’ın eylem düzenleyebilme kapasitesine sahip olduğunu düşündüğü ülkeler arasında Türkiye de bulunmaktadır. İsrail Dışişleri Bakanlığı’nın aldığı önlemler, İsrail’in terör değerlendirmeleri ve güvenlik algılamalarında Türkiye’nin nereye oturduğunu göstermesi açısından önemlidir.

Lübnan’da Hükümet Krizi ve Türkiye

7 Haziran 2009 tarihinde gerçekleşen Lübnan parlamento seçiminin üzerinden 5 ay geçtikten sonra Gelecek Hareketi lideri Saad Hariri Başbakanlığında bir hükümet kurulabilmişti. Ulusal uzlaşı hükümetinde 8 Mart İttifakı olarak bilinen muhalefetten de bakanlar yer almıştı. Dağılım şu şekilde belirlenmişti. Seçimden zaferle ayrılan 14 Mart İttifakı’na 15, 8 Mart İttifakı’na 10 bakanlık verilmesi ve Cumhurbaşkanı Mişel Süleyman’ın geriye kalan 5 bakanlık koltuğunu belirlemesi konusunda uzlaşılmıştı. Ancak birkaç gün önce muhalefetin 10 bakanı ile birlikte Mişel Süleyman’ın kotasından bakanlar kuruluna giren bir bakan istifa etmişti. 11 bakanın istifası ile Lübnan Anayasasına göre uzlaşı hükümeti düşmüş oldu. Önümüzdeki süreçte Lübnan Cumhurbaşkanı parlamentodaki gruplarla görüşerek yeni bir başbakan adayı atayacak ve yeni bir hükümet kurulmaya çalışılacaktır. Lübnan’ın bölünmüş siyasi yapısı ve gruplar arası düşünce farklılıkları düşünüldüğünde uzun bir hükümet kurma sürecinin yaşanacağı şimdiden söylenebilir.

Esasen Lübnan’da böyle bir siyasal krizin yaşanacağının işaretleri çok önceden veriliyordu. Yaklaşık bir yıldır Lübnan’daki siyasi tartışmaların merkezinde Lübnan eski Başbakanı Refik Hariri suikastını araştırmak üzere Birleşmiş Milletler bünyesinde kurulan Lübnan Özel Mahkemesi’nin yürüttüğü soruşturma yatıyordu. Mahkemenin ilk bulguları hakkında uluslararası basında çıkan haberlerde suikastla Hizbullah örgütünün doğrudan bağlantılı gösterileceği ifade ediliyordu. Bu iddiaları kesin bir dille reddeden örgüt, lideri Nasrallah’ın ağzından “mücahitlerimize uzanacak elleri keseriz” şeklinde sert bir mesaj yollamıştı. Bu mesaj hem uluslararası topluma hem de içerdeki rakiplerine verilmiş bir mesaj idi. Zira 14 Mart İttifakı suikastın sorumlularının ortaya çıkarılması için Mahkemeye tam destek veriyordu. Hatta Lübnan hükümetinin verdiği siyasi ve finansal destek olmaksızın Mahkeme’nin sağlıklı bir şekilde yürüme şansının azalacağı biliniyordu. Çoğunluğunu 14 Mart İttifakı’nı oluşturan hükümetin desteği muhalefete yakın bakanların itirazına rağmen veriliyordu. İşte bu zıtlaşma Lübnan’da yeni bir siyasal kriz hatta çatışma ihtimalini gündeme getiriyordu. 11 bakanın istifası ve hükümetin düşmesi de doğrudan Lübnan Özel Mahkemesi’nin yürüttüğü soruşturma ile bağlantılıdır.

14 Mart İttifakı ve muhalefet arasındaki krize çözüm bulabilmek, gerginliğin çatışmaya dönüşmesini engellemek için Suriye ve Suudi Arabistan’ın öncülüğünde bir girişim yürütülüyordu. İki ülkenin merkezde yer aldığı bu çabaları ABD, Türkiye, İran, Fransa, Katar gibi ülkeler de yakından takip ediyor ve sürecin bir şekilde içinde yer alıyordu. Lübnan’da hükümetin düşmesi Suriye-Suudi Arabistan girişiminin de başarısızlıkla sonuçlandığını göstermiştir. Muhalif bakanların istifaları, Özgür Vatansever Hareket Lideri Mişel Aoun’un “Suriye-Suudi Arabistan görüşmeleri çıkmaza girmiştir” açıklamasını takiben gerçekleşmiştir. Bundan sonraki süreçte daha fazla ülkenin içinde yer alacağı yeni bir barış girişimi çabalarının yaşanması muhtemeldir. Ancak bu sefer Hizbullah’ın daha güçlü olarak masaya oturacağını söylemek mümkündür. Hizbullah hükümetten çekilmesi sonrasında krizin tırmanması durumunda silahlı gücünü devreye sokabileceği endişesini diğer gruplara vermeyi başarmıştır. Mevcut krizin tırmanarak Mayıs 2008 tarihinde Hizbullah’ın Sünni bölgelerini işgal ettiği gibi bir güç gösterisine dönüşmesi ihtimali örgütün elini güçlendirmektedir. Her ne kadar örgütün kendisi de böyle bir durumun yaşanmasını muhtemelen istemeyecek olsa da böyle bir kaygının yayılması pazarlıklarda elini güçlendirecektir. Bundan sonraki süreçte aynı güç dağılımına sahip bir hükümetin ortaya çıkması ihtimali zayıftır. Çünkü seçimler sonrası parlamento dengesi de değişmiştir. O dönemde 14 Mart İttifakı içinde yer alan Dürzi lider Velit Canpolat ve partisi son aylarda taraf değiştirmeye başlamıştır. Dolayısıyla şu anda Lübnan parlamentosundaki denge de net değildir. En büyük mücadele Başbakanlık koltuğunu kimin alacağı konusunda yaşanacaktır. Ülkenin siyasi geleneği gereği yine bir Sünni isim hükümeti kurmak için görevlendirilecektir. Başbakan’ın Sünni olacağı bilinse de nasıl bir siyasal bakışa sahip olacağı önemlidir. 14 Mart İttifakı Saad Hariri’nin yeniden Başbakanlığı konusunu muhtemelen tartışmaya açmak istemeyecektir. Buna karşılık muhalefet de Lübnan Özel Mahkemesi konusunda geri adım atmak istemeyen bir Başbakanı kabul etmeyecektir. Bu durumda en iyimser çözüm, 14 Mart İttifakı’nın Mahkeme konusunda geri adım atması ve Saad Hariri’nin yeniden Başbakanlık koltuğuna oturması gibi gözükmektedir. Bu iyimser senaryonun yanı sıra gerginliğin çözüme kavuşmaması ve sokağa sıçrayarak şiddete dönüşmesi de ihtimal dahilindedir. Böyle bir çatışmanın 1975 yılındaki gibi genişlemesi ise düşük ihtimaldir. Zira şu an itibariyle Hizbullah güç dengeleri açısından orantısız biçimde avantajlı durumdadır. Bu da çatışmaların yayılması ihtimalini zayıflatmaktadır.

Türkiye’nin Rolü

Başbakan Erdoğan’ın Kasım 2009 tarihinde gerçekleşen Beyrut ziyareti, Suriye ve Suudi Arabistan’ın Lübnan’daki gerginliğe çözüm bulma çabası sürerken gerçekleşmişti. Başbakan Erdoğan ziyaret sırasında sorulan bir soruya “Suriye lideri Beşar Esad ile Lübnan’daki durum konusunda koordineli çalıştıklarını” ifade etmişti. Bu da Türkiye’nin bahsi geçen çabalarda etkin şekilde yer aldığını göstermekteydi. Dolayısıyla Erdoğan’ın ziyareti Lübnan’ın siyasal geleceği ile doğrudan bağlantılıydı. Bu sürecin ortaya çıkardığı bir başka gerçek Türkiye’nin Lübnan’daki sorunlara doğrudan müdahil ve süreçte etkili olduğuydu.

Ancak o ziyaretin Türkiye açısından bir risk faktörü doğurduğunu da söylemek mümkündür. Bu faktör de Türkiye’nin kendini tarafsız olarak konumlandırdığı Lübnan’da yavaş yavaş bir grubun arkasındaymış gibi algılanması olmuştur. Başbakan Erdoğan’ın ziyareti İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejat’ın Beyrut ziyaretinden kısa bir süre sonra gerçekleşmişti. O ziyaret Lübnanlı Şiiler tarafından büyük coşkuyla karşılanmış ve İran’ın Hizbullah ve Şii topluma bir desteği olarak yorumlanmıştı. Başbakan Erdoğan’ın ziyaretinde ise Sünni kesimin büyük destek vermişti. Böylece sanki Türkiye Lübnan’daki kamplaşmanın bir tarafıymış gibi bir algı oluşmuştu. Tarafsızlık konumunun zedelenmesine neden olan ikinci faktör, Şiileri temsil eden Hizbullah lideri ile görüşme yapılmamış olması ve Başbakan Erdoğan’ın Kuzey Lübnan’da Sünnilerin çoğunlukta yaşadığı Akkar bölgesinde konuşma yapmasıydı. Ahmedinejat Lübnan ziyareti sırasında Şiilerin yaşadığı güney bölgelere gitmiş ve binlerce kişilik bir topluluğa konuşma gerçekleştirmişti. Başbakan Erdoğan’ın da kuzey bölgesinde 20 bin kişiye hitap etmesi sanki İran’ın güneydeki konuşmasına karşı bir hareket olarak algılanmıştı.

Saad Hariri, ABD ve Fransa ziyaretlerinin ardından dönüş yolunda ani bir Ankara ziyareti gerçekleştirmiştir. Bu ziyaret her şeyden önce Türkiye’nin Lübnan’daki meselelerde son yıllarda artan etkinliğini pekiştiren ve gösteren bir gelişme olmuştur. Bu açıdan olumlu bir gelişme olarak değerlendirmek mümkün olsa da Türkiye’nin Lübnan’da taraf olarak algılanma eğilimine katkı sağlayacağı da söylenebilir. Hariri bu ziyaretini artık Başbakan olarak değil başbakan adayı olarak gerçekleştirmiştir. Dolayısıyla şu aşamada Başbakanlık için destek arayan bir siyasi lider konumundadır. Bu arayış içinde ilk olarak Türkiye’ye gelmesi gücünü Türkiye’den alıyor imajının güçlenmesine neden olabilir.

Türkiye’nin bundan sonraki süreçte nasıl bir rol oynayacağı konusunda ise akla gelen tek olasılık İran üzerindeki etkinliğini kullanarak Hizbullah ile 14 Mart İttifakı arasında bir uzlaşı sağlamasıdır. Zira Suriye-Suudi Arabistan girişiminin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Hizbullah’a söz dinletebilecek tek güç olarak İran ön plana çıkmıştır. Türkiye’nin Suriye üzerinden uzlaşı sağlama şansı azalmıştır. Dolayısıyla Lübnan’daki gruplar ile doğrudan yakın ilişkisi bulunmayan Türkiye, İran ile ilişkilerini kullanarak soruna çözüm bulmaya çalışacaktır. Bu sürece Fransa’nın Suriye vasıtası ile etkin bir şekilde dahil olma çabası içinde olduğu görülmektedir. Bu ülkelerin yanı sıra Doha Uzlaşısı’nda olduğu gibi ABD, Suudi Arabistan, Suriye ve Katar gibi ülkelerin dahil olduğu bir hükümet kurma süreci yaşanması muhtemeldir.

Bu krizden muhtemelen Hizbullah ve dolayısıyla İran güçlü çıkacaktır. Hariri, muhalefetin istifası ve Suriye-Suudi Arabistan girişiminin başarısızlığı ile zaten güç kaybı yaşamaktadır. Dürzi lider Velit Canpolat’ın saf değiştirmesi ile parlamentodaki sayısal çoğunluğu kaybetme riskiyle de karşı karşıya kalan Hariri, taviz vermek zorunda kalacaktır. Türkiye de muhtemel arabuluculuk girişiminde 14 Mart grubuna bu yönde telkinde bulunacaktır. Lübnan, bundan sonraki süreçte Refik Hariri suikastının sorumlularının ortaya çıkarılması ya da ülkenin istikrarının korunması arasında seçim yapmak zorunda kalacaktır. Lübnan içi ve bölgesel dengeler düşünüldüğünde suikast sorumlularının ortaya çıkarılması konusunda geri adım atılarak istikrarın korunması yönünde taviz verilmesi daha yüksek ihtimaldir.