The Last Stop of the Wave of Rebellion in the Middle East is Syria

The Middle East region has been passing a legitimacy test, in a sense, with the wave of rebellion in the last months. Up until some weeks ago, Syria had been passing this test quite successfully. Because Syria was drawing a picture of “A Kingdom of Silence” in the Middle East region, which was surrounded by the wave of rebellion, according to the statement of the Al-Jazeera news channel. Some protest demonstrations took place towards the end of January, but they were not serious enough to make an influence. Nevertheless, the protests emerging in Daraa, which is found in the south of Syria, in early-March turned into large-scale demonstrations during which 25 people died as of now and military units were propelled into the province in order to ensure the security. So that Syria became the last stop of the wave of rebellion, which has surrounded the Middle East.

The event that launched the rebellion fire in Syria was a demonstrator's setting himself on fire just like in Tunisia. Two days after this event that took place on January 26, 2011 in Al-Hasakah region, where the Kurdish densely live, a demonstration was organized in Ar-Raqqah in order to protest the murder of the two Kurdish-origin soldiers. Following the demonstrations containing ethnic demands, on February 4-5 the events spread through the capital Damascus. In the demonstrations that the expected participation could not be provided, “freedom, human rights and the abolishment of the state of emergency that has been continuing since 1963” demands were mentioned. In parallel with the events in Damascus, the demonstrations of the Kurdish in Al-Hasakah also continued. However, the first trials did not create the expected influence and the participation remained in a limited level. The first large-scaled protest took place on February 17. As a result of the events developing spontaneously in pursuit of the fact that a police officer beat a tradesman in Damascus, a group of some 2000 people came together and organized a protest against the police. Nevertheless, the demonstrators tried to show that their protest was limited with the police by shouting slogans of “the Syrian people cannot be humiliated”, “with soul and blood, we sacrifice ourselves for you, Bashar”.

On March 18, 2011 in pursuit of the friday prayer, large-scaled demonstrations were organized in Damascus, Aleppo, Daraa, Qamıshlı, Homs, Baniyas and Deir ez-Zor that had not been witnessed in the Syrian history for about 30 years. The event that initiated the demonstrations in Daraa, where the most bloody events have taken place as of now, has been the arrest of a group of young people on March 6 on account of the fact that they wrote “the people want to overthrow the regime” on the walls of the city. As a result of the interruption of the police in the crowd of people, who came together to protest this event, four protester lost their lives and tens of people were injured. The following day during the funeral service of the protesters, who were killed in Daraa, conflicts took place again. And on the third day of the demonstrations in Daraa, the Ba'ath Party building, the palace of justice and the office of “Syria Tel” company, which belongs to Rami Malouf, who is the richest person of the country, were set on fire. Upon the aggravation of the events in Daraa, the army entered in the province. In this course, the demonstrations in Hama, Homs, Aleppo, Baniyas and Deir ez-Zor continued.

The underlying factors of the insurrections, which have taken place in the Middle East region in the last months, are the political oppression, the inequitable dispersion of the economic resources, ethnic-sectarian differences. Syria carries similar qualifications with Egypt and Tunisia, where the power changes took place, in these senses. Nevertheless, when both the internal and external dynamics are brought together, the possibility that the events in Syria could result in a change of regime or power is quite low. And we can list the reasons as below:

1. The Iraq experience that was gone through after the 2003 invasion set a bad example to the Syrian people on what would be the consequences of the abolishment of a strong centralized authority. The terrorism, security problems, political instability, ethnic and sectarian conflicts in Iraq brought the demand for security, which is the most essential requirement of people, ahead of their other demands. The Iraq experience forces the Syrian people to choose either “freedom or chaos”. This concern increases the legitimacy of the government.

2. The underlying reason of the legitimacy problem, which most of the Arabic governments have gone through, is the nature of the relations with the U.S. and Israel as well. Despite the strong anti-Israel and anti-US opinion in the grassroots, the governments are in a close relationship with the aforesaid countries. And this situation leads to a gap between the Arab communities and the governments. And Syria is in a different situation compared to most of the Arab countries in this sense. Legally she is still in belligerency with Israel, while she has problematic relations with the US. And this stand is in parallel with the demands of the people.

3. From the slogans in the demonstrations and the symbols which the reactions are directed to, it is understood that there is a general reaction against the government not individually against the Head of State Bashar Assad; in fact it is seen that he has a certain popularity. As Syria is a closed society, it is hard to make a clear observation on this issue, there is a “Bashar Assad is good, but the ones around him are bad” perception is common though. As a matter of fact, it is believed that Bashar Assad wants to carry out certain things, that he has achieved quite a lot but that it is impossible for him to ensure a rapid change because of the existence of the strong people called “old guards”, who control the key points of the regime. And this creates a “good cop – bad cop” perception about the Syrian regime. The existence of the “good cop” prevents a deep-rooted opposition against the regime. The fact that Bashar Assad is considered as a person, “who tries to open his country to world in terms of foreign policy, who tries to make reforms in political and economic fields and who fights against the ones resisting against this process as well”, increases the legitimacy of the government. In this sense the existence of Bashar Assad could also be evaluated as a chance for the “old hands”. This situation prevents the demand for an overall regime change. On the other hand, the fact that Bashar Assad wants to strengthen the radius of action of the “reformist” wing that is led by him, and that he wants to accelerate the reform process, which is progressing slowly, outweighs. In this sense, 2011 is an opportunity for Syria. Within this year, besides the parliamentary and local elections, the Ba'ath Party Congress will be held as well. And this could be an opportunity for Bashar Assad to make a controlled change, which would take the political and economic demands of people into consideration.

And the Syrian opponents have been organized through the social networking sites just like in Egypt. From these comments, it is possible to say that nobody has demanded for a overall change of regime yet. What is wanted is making reforms in certain fields within the current structure. It is seen that the reactions have been focused on four main fields. Expanding the political freedoms, making economic reform and providing a fair income distribution, fighting against bribery and corruption. The buildings in the province of Daraa in a central position of the demonstrations in Syria, which are targeted reflect the content of the protests. The fact that the Ba'ath Party building was set on fire is a reaction against the understanding, which has been in power for about 50 years and which has not given any chance to any other party. The second targeted building is the office of the “Syria Tel”, the GSM operator company of Syria. And this is meaningful in two aspects. The first one is a sign of demand for a reform in economic structure under the control of the government and of the people, who are close to the government. The second and the more important one is the reaction against sharing the economic resources of Syria by a limited group. Because the Syria Tel company belongs to the richest man of the country, Rami Malouf. Malouf is a businessman, who is not independent from the government. Rami Malouf, who is the cousin of Bashar Assad, has been carrying on a business as monopoly in strategic sectors.

4. One of the most important weaknesses of the demonstrations in Syria is the lack of an organized opposition movement, which could direct the movement having a demonstration tradition for years. It was the Muslim Brothers, who gained strength in 1970's and in early-1980's, that seriously threatened the Syrian government for the last time. During the operation, which was carried out in 1982 in Hama with the strong reaction of the government, 10 thousand to 30 thousand people were killed and the organization was totally weakened. The leader of the movement is living in Syria right now. Therefore, an organized opposition movement that could be an alternative for the Assad administration has not come out for about 30 years. And because of this, the Daraa-centered demonstrations cannot be carried out within the compass of a certain program. So that the demonstrations are only reactive rather than being oriented to a target. And this factor limits the chance of success and spreading of the demonstrations all around the country.

5. The fear that has got into the Syrian people is one of the handicaps on the way of the demonstrations for reaching the potential that could overthrow the regime. Although it has been seen that in the province of Daraa the threshold of fear was relatively passed, it is has been also seen that the protests in the other provinces still remain weak. The underlying reason of the fear that got into the people is the harsh response experiences that the regime has given to the similar insurrection attempts. In 1982 the insurrection of the Muslim Brothers had been resulted in a considerably harsh response, which is also known as the “Hama Massacre”. After this, the most serious rebellion attempt was carried out in Qamıshlı in 2004 by the Syrian Kurds. The response of the regime to this insurrection was bloody as well. Therefore, in case the demonstrations get expanded, it is highly possible that the reaction would resemble Libya rather than the example of Egypt.

6. Another factor that makes Syria different than Egypt and Tunisia is the structure of the army. In case the demonstrations get more expanded, it would be true to expect that the Syrian army will be on the side of the leader as a whole rather than Egypt and Tunisia. Because in Syria the army means the regime itself, in a sense. Besides, the Arab Alawites are found in the key points of the civilian and military security units. Today the structure that was established by Hafez Al-Assad, who was an Arab Alawite himself as well, still keeps its existence. The reason why the “minority government” concept is used for the Syrian government mostly in the Western resources is this. So that the army and the other security units would consider the insurrection against the regime as a threat against their own existence, and they would be completely on the side of the Assad government.

7. The monopoly of the Ba'ath Party in the political field is considered as disturbing. However, on the other hand, the “Arab nationalist and secular” ideology of the regime is considered as a guarantee for the security and stability of the country by many groups. This situation is completely valid for the minorities. For about 12 % Arab Alawites and 10 % Christians of the population, the Ba'ath ideology is supported as an understanding that encompasses the whole society. Even the Sunnite Arab majority could think that the best choice for the stability is the Arab nationalist, secular ideology. An opposite understanding of government would increase the sectarian and ethnic conflicts within the Syrian people having a heterogeneous structure. The post-invasion Iraq sets a bad example. The fact that the slogans containing sectarian emphasis were shouted for the first time during the demonstrations in Daraa, would rush this understanding up. The “No Iran, No Hezbollah. We want Muslims, who believe in God” slogans are directly against the Arab Alawite government and the Shi'ite alliances.

8. One of the biggest weaknesses of the disorganized opposition movements is the fact that most probably the regional dynamics are in favor of status quo rather than change in Syria. In case the demonstrations reach a level that could threaten the regime, it is probable that the Bashar Assad administration would take France on its side too, as well as the regional powers such as Turkey and Iran.
In the light of all these factors, the possibility that the demonstrations result in a change of government is quite weak. Nevertheless, the demonstrations would have important political consequences anyway. The primary provinces, where the demonstrations have the expansion potential, are Hama and Al-Hasakah. A reaction, which is directly against the regime and which has a Sunnite-Islamist ideological dimension, could develop in Hama. And in Al-Hasakah, ethnic-nationalist demonstrations of the Kurds could get expanded. The solution of the protests with the change of government would only be possible with the spreading of the demonstrations through Damascus. The leading factor that would determine this depends on the consequence of the developments in Dara.

Ortadoğu’da İsyan Dalgasının Son Durağı Suriye

Ortadoğu bölgesi son aylarda yaşanan isyan dalgası ile bir anlamda meşruiyet testinden geçmektedir. Suriye birkaç hafta öncesine kadar bu testten başarılı bir şekilde geçiyordu. Zira Suriye, isyan ateşinin sardığı Ortadoğu bölgesinde El Cezire haber kanalının ifadesi ile “Sessizlik Krallığı” şeklinde bir görüntü çiziyordu. Ocak ayının sonuna doğru bazı protesto gösterileri olmuştu fakat bunlar etki yaratacak çapta değildi. Ancak Mart ayının başında Suriye’nin güneyinde yer alan Dara şehrinde başlayan protestolar şu an itibariyle 25 kişinin öldüğü ve güvenliği sağlaması için şehre askeri birliklerin sevk edildiği geniş çaplı gösterilere dönüşmüştür. Böylece Ortadoğu’yu saran isyan dalgasının son durağı Suriye olmuştur.

Suriye’de isyan ateşini başlatan olay aynen Tunus’ta olduğu gibi bir göstericinin kendini yakması olmuştur. 26 Ocak 2011 tarihinde Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı Hasake bölgesinde yaşanan bu olaydan iki gün sonra Kürt kökenli iki askerin öldürülmesini protesto etmek için Rakka şehrinde gösteri düzenlenmiştir. Etnik talepler içeren gösterileri takiben 4-5 Şubat tarihlerine olaylar başkent Şam’a sıçramıştır. Beklenen katılımın sağlanamadığı gösterilerde, “özgürlük, insan hakları ve 1963 yılından bu yana süren olağanüstü hal uygulamasının kaldırılması” talepleri dile getirilmiştir. Şam’daki olaylara paralel olarak Hasake’de Kürtlerin gösterileri devam etmiştir. Ancak ilk denemeler beklenen etkiyi yaratmamış, katılım sınırlı seviyede kalmıştır. İlk geniş çaplı protesto 17 Şubat tarihinde yaşanmıştır. Şam’da bir polis memurunun esnafı dövmesini takiben kendiliğinden gelişen olaylar neticesinde yaklaşık 2000 kişilik bir grup toplanarak polisler aleyhinde gösteri düzenlemiştir. Ancak göstericiler “Suriye halkı aşağılanamaz”, “kanımızla ruhumuzla kendimizi sana feda ederiz Beşar” sloganları atarak hedeflerinin polis ile sınırlı olduğunu göstermeye çalışmıştır.

18 Mart 2011 tarihinde cuma namazını takiben Şam, Halep, Dara, Kamışlı, Humus, Banyas ve Deir Zor şehirlerinde yaklaşık 30 yıldır Suriye tarihinde görülmemiş çapta gösteriler yaşanmıştır. Şu an itibariyle en kanlı olayların yaşandığı Dara şehrindeki gösterileri başlatan olay ise 6 Mart tarihinde bir grup gencin şehrin duvarlarına “halk rejimi devirmek istiyor” yazdıkları gerekçesiyle tutuklanması olmuştur. Bunu protesto için toplanan kalabalığa polisin müdahalesi sonucu dört gösterici hayatını kaybetmiş onlarca kişi de yaralanmıştır. Bir gün sonra yine Dara şehrinde öldürülen protestocuların cenazesi sırasında çatışmalar yaşanmıştır. Dara’daki gösterilerin üçüncü gününde ise Baas Partisi binası, adalet sarayı ve ülkenin en zengin kişisi Rami Maluf’a ait “Syria Tel” şirketinin bürosu yakılmıştır. Dara’daki olayların büyümesi üzerine ordu şehre girmiştir. Bu süreçte Hama, Humus, Halep, Banyas ve Deir Zor’da da gösteriler devam etmiştir.

Son aylarda Ortadoğu bölgesinde yaşanan ayaklanmaların temelinde siyasal baskı, ekonomik kaynaklarının adil bir şekilde dağılmaması, etnik-mezhepsel farklılıklar gibi faktörler yatmaktadır. Suriye, bu açılardan iktidar değişimlerinin yaşandığı Mısır ve Tunus ile benzer nitelikler taşımaktadır. Ancak yine de iç ve dış dinamikler bir araya getirildiğinde Suriye’deki olayların rejim ya da iktidar değişikliği ile sonuçlanacak boyuta ulaşması düşük ihtimaldir. Bunun gerekçelerini şu şekilde sıralayabiliriz:

1. 2003 işgali sonrası yaşanan Irak tecrübesi, güçlü bir merkezi otoritenin ortadan kalkmasının nasıl sonuçlanacağı konusunda Suriye halkına kötü bir örnek sunmuştur. Irak’ta yaşanan terör, güvenlik problemleri, siyasal istikrarsızlık, etnik ve mezhepsel çatışmalar insanların en temel ihtiyacı olan güvenlik talebini diğer isteklerin önüne geçirmiştir. Irak tecrübesi Suriye halkını “özgürlük ya da kaos” seçimine zorlamaktadır. Bu kaygı da yönetimin meşruiyetini artırmaktadır.

2. Çoğu Arap yönetiminin yaşadığı meşruiyet sorununun temelinde ABD ve İsrail ile ilişkilerin niteliği de yatmaktadır. Tabanda güçlü olan İsrail ve ABD karşıtlığına rağmen yönetimlerin söz konusu ülkeler ile yakın ilişki içindedir. Bu da Arap halkları ile yönetimler arasında boşluk doğmasına neden olmaktadır. Suriye ise bu açıdan çoğu Arap ülkesinden farklı bir pozisyondadır. İsrail ile hukuken savaş durumu devam etmekte ve ABD ile de sorunlu ilişkilere sahiptir. Bu duruş da halkın talepleri ile paraleldir.

3. Gösterilerdeki sloganlardan ve tepkilerin yöneldiği simgelerden, yönetimin geneline tepki olmakla beraber devlet Başkanı Beşar Esad’ın kendisine karşı bir kızgınlığın olmadığı hatta belli bir popülaritesinin olduğu anlaşılmaktadır. Suriye kapalı bir toplum olduğu için bu konuda net bir tespitte bulunmak zor olsa da halk arasında “Beşar Esad iyi ancak çevresindekiler kötü” algısı yaygındır. Hatta Beşar Esad’ın da bazı şeyler yapmak istediği, birçok şeyi başardığı ancak “eski tüfekler” olarak ifade edilen ve rejimin kilit noktalarını kontrol eden güçlü kişilerin varlığı karşısında hızlı bir değişim sağlamasının mümkün olmadığı düşünülmektedir. Bu da Suriye rejimine yönelik “iyi polis-kötü polis” algısını doğurmaktadır. “İyi polis”in varlığı rejime köklü bir karşı çıkışı engellemektedir. Beşar Esad’ın “ülkesini dış politikada dünyaya açmaya, siyasal ve ekonomik alanda reformlar yapmaya çalışan ve bu sürece direnenlere karşı da mücadele veren biri” olarak algılanması yönetimin meşruiyetini artırmaktadır. Bu açıdan Beşar Esad’ın varlığı “eski tüfekler” açısından da bir şans olarak değerlendirilebilir. Bu durum toptan bir rejim değişikliği talebini engellemektedir. Buna karşılık, Beşar Esad’ın başını çektiği “reformcu” kanadın hareket alanını güçlendirme ve yavaş ilerleyen reform sürecini hızlandırma isteği ağır basmaktadır. Bu açıdan 2011 yılı Suriye açısından bir fırsattır. Bu yıl içinde parlamento ve yerel seçimlerin yanı sıra Baas Partisi’nin kongresi düzenlenecektir. Bu da Beşar Esad’a siyasi ve ekonomik alanda halkın taleplerini dikkate alan, kontrollü bir değişim sağlama imkanı sunabilir.

Suriyeli muhalifler de Mısır’da olduğu gibi sosyal paylaşım siteleri üzerinden örgütlenmektedir. Buradaki yorumlardan da yola çıkarak, henüz kimsenin toptan bir rejim değişikliğini istemediği söylenebilir. İstenen mevcut yapı içinde bazı alanlarda reformların gerçekleştirilmesidir. Tepkilerin dört ana alana yoğunlaştığı görülmektedir. Siyasi özgürlüklerin genişletilmesi, ekonomik reform ve adil bir gelir dağılımının sağlanması, rüşvet ve yolsuzlukla mücadele edilmesi. Suriye’deki gösterilerin merkezi konumundaki Dara şehrinde hedef alınan binalar da protestoların içeriğini yansıtmaktadır. Baas Partisi binasının yakılması yaklaşık 50 yıldır iktidarda olan ve diğer hiçbir partinin faaliyet göstermesine izin vermeyen anlayışa gösterilen tepkidir. Hedef alınan ikinci bina Suriye’nin GSM operatör firması “Syria Tel” firması bürosudur. Bu da iki açıdan anlam taşımaktadır. Birincisi devlet ve devlete yakın kişilerin kontrolündeki ekonomik yapıda reform yapılması talebinin işaretidir. İkincisi ve daha önemlisi Suriye’nin ekonomik kaynaklarının sınırlı bir grup tarafından paylaşılmasına duyulan tepkidir. Zira Syria Tel şirketi ülkenin en zengin kişisi Rami Maluf’a aittir. Maluf devletten bağımsız bir işadamı değildir. Beşar Esad’ın anne tarafından kuzeni olan Rami Maluf, stratejik sektörlerde tekel olarak faaliyet göstermektedir.

4. Suriye’deki gösterilerin en önemli zayıflıklarından biri hareketi yönlendirebilecek örgütlü, yıllardır gösteri geleneğine sahip bir muhalif hareketten yoksun olmasıdır. Suriye yönetimine en son ciddi anlamda tehdit oluşturan hareket 1970’ler ve 80’lerin başında güç kazanan Müslüman Kardeşler örgütüydü. 1982 yılında yönetimin sert tepkisi ile Hama şehrinde gerçekleştirilen operasyonda 10 bin ile 30 bin arasında değişen rakamlarda kişi öldürülerek örgüt tamamen zayıflatılmıştı. Hareketin liderliği de şu an Suriye dışında yaşamaktadır. Dolayısıyla yaklaşık 30 yıldır Esad yönetimine alternatif oluşturabilecek örgütlü bir muhalif hareket gelişmemiştir. Bu da Dara merkezli gösterilerin belli bir program dahilinde hareket edememesine neden olmaktadır. Yani gösteriler bir hedefe yönelik olmaktan ziyade sadece tepkiseldir. Bu faktör de gösterilerin ülke geneline yayılması ve başarı şansını sınırlamaktadır.

5. Suriye halkının içine işlemiş korku da gösterilerin rejimi yıkacak potansiyele ulaşması önündeki engellerden biridir. Dara şehrinde korku eşiğinin nispeten aşıldığı görülse de diğer şehirlerdeki protestoların henüz zayıf kaldığı görülmektedir. Halk içinde yerleşen korkunun temeli benzer ayaklanma girişimlerine rejimin verdiği sert karşılık tecrübeleridir. 1982 yılında Müslüman Kardeşler ayaklanması rejimin “Hama Katliamı” olarak bilinen çok sert karşılığı ile sonuçlanmıştı. Bunun ardından en ciddi başkaldırma girişimi 2004 yılında Suriyeli Kürtlerin Kamışlı’da gerçekleştirdikleri ayaklanma olmuştu. Bu ayaklanmaya karşı rejimin karşılığı yine kanlı olmuştu. Dolayısıyla gösterilerin yayılması durumunda tepkinin Mısır örneğinden çok Libya’ya benzemesi muhtemeldir.

6. Suriye’yi Mısır ve Tunus’tan farklı kılan bir faktör de ordunun yapısıdır. Gösterilerin daha da yayılması durumunda Suriye ordusunun Mısır ve Tunus’tan ziyade Libya ordusu gibi liderin yanında bir bütün olarak yer almasını beklemek daha doğrudur. Zira Suriye’de ordu bir açıdan rejimin de kendisi demektir. Ayrıca sivil ve askeri güvenlik birimlerinin kilit noktalarında Arap Aleviler bulunmaktadır. Kendisi de bir Arap Alevi olan Hafız Esad’ın kurduğu yapı günümüzde varlığını korumaktadır. Daha çok Batı kaynaklarında Suriye yönetimi için “azınlık iktidarı” kavramı kullanılmasının nedeni budur. Dolayısıyla ordu ve diğer güvenlik birimleri rejime yönelik başkaldırıyı kendi varlıklarına tehdit olarak algılayacak ve tamamen Esad yönetiminin yanında yer alacaktır.

7. Baas Partisi’nin siyasi alandaki tekelinden rahatsız bulunmaktadır. Ancak diğer taraftan rejimin “Arap milliyetçi ve laik” ideolojisi birçok kesim için de ülke güvenliği ve istikrarının garantisi olarak görülmektedir. Bu durum azınlıklar için tamamen geçerlidir. Yaklaşık %12’lik Arap Alevi ve %10’luk Hıristiyan nüfus için Baas ideolojisi toplumun tamamını kapsayan bir anlayış olarak desteklenmektedir. Hatta Sünni Arap çoğunluk dahi istikrar için en iyi seçeneğin Arap milliyetçi, laik ideoloji olduğunu düşünebilir. Aksi bir yönetim anlayışı heterojen yapıya sahip Suriye halkı arasındaki mezhepsel ve etnik çatışmaları körükleyecektir. İşgal sonrası Irak, kötü anlamda bir örnek oluşturmaktadır. Dara’da yaşanan gösterilerde ilk kez mezhepsel vurgu içeren sloganların atılıyor olması bu algıyı körükleyecektir. “İran’a hayır, Hizbullah’a hayır. Allah’a inanan Müslüman istiyoruz” sloganları doğrudan Arap Alevi yönetime ve Şii müttefiklerine yöneliktir.

8. Zaten örgütlü olmayan muhalif hareketlerin en büyük zayıflıklarından biri de bölgesel dinamiklerin Suriye’de değişimden ziyade statükodan yana olmasının yüksek ihtimal olmasıdır. Gösterilerin rejimi tehdit eder boyuta ulaşması durumunda Beşar Esad yönetiminin, Türkiye, İran gibi bölgesel güçlerin yanı sıra Fransa’yı da yanında görmesi muhtemeldir.

Bütün bu faktörler ışığında gösterilerin iktidar değişimi ile sonuçlanması zayıf ihtimaldir. Ancak yine de önemli siyasi sonuçları olacaktır. Gösterilerin yayılma potansiyelinin bulunduğu başlıca vilayetler Hama ve Haseke’dir. Hama’da doğrudan rejime yönelik, Sünni-İslamcı ideolojik boyutu olan bir tepki gelişebilir. Haseke’de ise Kürtlerin etnik-milliyetçi gösterileri yaygınlaşabilir. Protestoların iktidar değişimi ile sonuçlanması gösterilerin ancak Şam’a yayılması ile mümkün olacaktır. Bunu belirleyecek faktörlerin başında Dara’daki gelişmelerin nasıl sonuçlanacağı gelmektedir.

Hizbullah’tan İsrail’e “Imad Mugniyeh” Tehdidi ve Türkiye

Hizbullah’ın üst düzey askeri komutanlarından Imad Mugniyeh 12 Şubat 2008 tarihinde Şam’ın Kafr Suza semtinde gerçekeleşen bir saldırı sonucunda hayatını kaybetmişti. Hizbullah ve İran suikastın sorumlusu olarak İsrail’i suçlamıştı. İsrail tarafı ise dönemin Başbakanı Ehud Olmert aracılığı ile suikastla hiçbir ilgilerinin olmadığını ifade etmişti. Eylem Hizbullah tarafında büyük tepkiye neden olmuş ve suikasttan hemen sonra Hizbullah lideri Hasan Nasrallah yaptığı konuşmada İsrail’e kesinlikle karşılık verileceği tehdidinde bulunmuştu. Örgütün daha önce de bu tarz intikam eylemlerine girişmiş olması ve dünya çapında eylem düzenleyebilme kapasitesi nedeniyle Mugniyeh’in ölüm yıldönümlerinde İsrail güvenlik birimleri alarma geçmektedir. Bu sene alınan güvenlik önlemleri nedeniyle İsrail’in bazı ülkelerdeki diplomatik temsilcilikleri faaliyetlerine geçici olarak ara vermiş ve İsrail vatandaşları bazı ülkeleri ziyaret etmemeleri yönünde uyarılmıştır.

İsrail Dışişleri Bakanlığı geçen hafta içinde Mugniyeh’in ölüm yıldönümü nedeniyle yabancı elçiliklerine yönelik pek çok tehdit measajı aldıklarını açıklamıştı. Alınan tedbirler kapsamında İsrail’in Ankara’daki Büyükelçiliği ve İstanbul’daki Başkonsolosluğu da geçici olarak kapatıldı. İsrail ayrıca Gürcistan büyükelçiliğini de geçici olarak kapattığını açıkladı. Bunun yanı sıra bazı ülkeler “İsrailliler için tehlikeli” olarak sınıflandırıldı. İsrail Terörle Mücadele Bürosu; vatandaşlarını Mısır, Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Fildişi Sahilleri, Moritanya ve Venezuela’ya yapacakları seyahatlerin riskli olabileceği konusunda uyardı. İsrail Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Yossi Levi “İsrail hedeflerine yönelik açık tehdit söz konusu” diyerek İsrail’in tehdit algısının ne denli yüksek olduğunu gösterdi.

Yaklaşık üç sene önce Suriye’nin başkenti Şam’ın Kafr Suza semtinde arabasına konan bombanın patlaması sonucu hayatını kaybeden Mugniyeh Hizbullah’ın güvenlik biriminin başı ve aynı zamanda üst düzey istihbarat yetkililerinden biriydi. Mugniyeh daha önce İsrail ve ABD’ye yönelik olarak düzenlenmiş bazı eylemlerin sorumlusu olduğu iddia ediliyordu. 1983 yılında ABD’nin Lübnan Büyükelçiliği ve 1992 yılında Arjantin’de İsrail büyükelçiliğine yapılan saldırılar bu iddialar arasında yer alıyordu.

İsrail reddetse de İran ve Hizbullah saldırının arkasında Mossad olduğuna inanıyordu. İsrail istihbaratının daha önceki yıllarda El Fetih ve HAMAS yetkililerine karşı üçüncü ülkelerde bu tarz birçok suikast gerçekleştirmiş olması şüpheleri kuvvetlendiriyordu. İsrail’in bu tarz eylem yapma geleneği gibi Hizbullah’ın da kendisine yönelik eylemlere karşı intikam saldırıları düzenlediği bilinmekteydi. Hizbullah lideri Hasan Nasrallah, Mugniyeh’in ölümünün ardından yaptığı konuşmada “İsrail’e savaş ilan etmişti.” Nasrallah, “İsrail’in çizgiyi aştığını, Mugniyeh suikastının bedelini ödeyeceğini ve karşılığın ne zaman ve nerede gerçekleşeceğini kimsenin bilmeyeceğini” ifade etmişti. Esasen ilk beklenti Hizbullah’ın suikastan sonra 40 gün içinde karşılık vermesi idi. Ancak bu gerçekleşmemişti. Aradan üç yıl geçmiş olmasına rağmen Mugniyeh’in öldürülmesinden duyulan kızgınlık ve karşılık verme iradesi halen güçlü gözükmektedir. Ayrıca halen bir karşı saldırı düzenleme çabası Mugniyeh’in örgüt için ne denli önemli olduğunu göstermektedir.

Daha önceki tecrübeler ve Hizbullah’ın “intikam” söylemi bir karşılık beklentisi doğurmaktadır. Bunun farkında olan İsrail güvenlik birimleri özellikle Mugniyeh’in ölüm yıldönümlerinde alarm durumuna geçmektedir. Hizbullah suikastı canlı tutmakta ve karşılığın verileceği konusundaki tehditlerini tekrarlamaktadır. Örneğin Hizbullah lideri Hasan Nasrallah Mugniyeh’in ölümünden yaklaşık bir yıl sonra gerçekleştirdiği bir basın açıklamasında “İsrailliler intikamımızı düşünerek korku içinde yaşıyor” ve “suikasta karşılık verme kararımız halen geçerli. Yerine ve zamanına biz karar vereceğiz” açıklamasında bulunmuştu. İsrail Başbakanlığı’na bağlı Terörle Mücadele Ofisi’nden Elkana Harnof “elimizdeki bilgilere göre örgüt Mugniyeh’in ölüm yıldönümlerine yakın bir tarihte büyük bir eylem planlamakatadır” şeklinde bir açıklama yapmıştı. Bu saldırının doğrudan İsrail ya da dünya çapındaki Yahudi hedeflerine yönelik olabilieceği belirtilmişti. Suikastın birinci yıldönümünde Azerbaycan ya da Hollanda’daki İsrail temsilciliklerine saldırılar olabileceği ifade edilmiş, hatta örgüt Mugniyeh suikastının sorumlusu olarak gördüğü İsrailli yetkililer için “intikam kart destesi” bile hazırlamıştı. Buna göre suikastın sorumluları olarak sırasıyla Mossad Başkanı Meir Dagan, Genelkurmay Başkanı Gabi Aşkenazi, İsrail ordusu İstihbarat Başkanı Amos Yadlin, eski Başbakan Ehud Olmert ve eski Genelkurmay Başkanı Dan Halutz gösteriliyordu. Daha önce Kuveyt basınında çıkan bir haberde de Hizbullah’ın üst düzey bir İsrailli yetkiliyi öldürmeye son derece yaklaştığı bilgisi yer almıştı. Ancak Gazze’ye giden feribota yönelik saldırının o dönemde gerçekleşmesi nedeniyle bu eylemin ertelendiği belirtiliyordu.

“İntikam” beklentisine karşılık Hizbullah’ın halen karşılık vermemiş olmasının arkasındaki temel neden 2006 yılındaki İsrail-Lübnan Savaşı tecrübesidir. Hizbullah’ın 2006 yılında iki İsrail askerini kaçırmasının ardından İsrail son derece sert karşılık vermiş ve 33 gün süren İsrail-Lübnan Savaşı yaşanmıştı. Hizbullah, intikam amacıyla üst düzey İsrailli bir yetkiliye düzenlenecek suikastın yine orantısız bir İsrail tepkisine neden olmasından çekiniyor olabilir. Zira İsrail bu savaşta sadece örgütü değil neredeyse tüm Lübnan’ı sorumlu tutmuştu. Hizbullah savaştan her ne kadar psikolojik bir zaferle ayrılmış olsa da askeri altyapısı ciddi zarar görmüştü. Bunun da ötesinde ülkeyi savaşa sürüklediği için Lübnan’daki diğer grupların eleştirisine maruz kalmıştı. Hem İsrail’in kendisine yönelik muhtemel sert tepkisi hem de içerde doğacak baskıdan çekindiği için şimdilik böyle bir eylem için zamanlamanın uygun olmadığını düşünebilir.

Ancak buna rağmen suikast Hizbullah tarafından canlı tutularak İsrail tarafı bir güvensizlik ortamına sokulmaya çalışılmaktadır. Bu yıl için Türkiye dahil bazı diplomatik temsilciliklerin geçici olarak kapatılması, bazı ülkelerin ziyaret edilmemesi yönündeki uyarılar yaşanan tedirginliğin açık göstergesidir. Diplomatik temsilciliklerin faaliyetlerine ara verilen ve ziyaret edilmesi tehlikeli bulunan ülkeler listesi (Mısır, Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Fildişi Sahilleri, Moritanya ve Venezuela) İsrail düşmanlığının taban bulduğu, ilişkilerinin sorunlu olduğu ya da İran ile Hizbullah’ın eylem düzenleme kapasitasine sahip olduğunu düşündüğü ülkeleri göstermesi açısından önemlidir. Bu ülkeler arasında Türkiye’nin olması ilişkilerin geldiği seviyeyi göstermektedir. İsrail’de, Türkiye’nin artık ziyaret edilmesi tehlikeli bir ülke olduğu algısının güçlendiği görülmektedir. Bir diğer önemli nokta, İsrail’in terör değerlendirmelerinde Hizbullah’ın eylem düzenleyebilme kapasitesine sahip olduğunu düşündüğü ülkeler arasında Türkiye de bulunmaktadır. İsrail Dışişleri Bakanlığı’nın aldığı önlemler, İsrail’in terör değerlendirmeleri ve güvenlik algılamalarında Türkiye’nin nereye oturduğunu göstermesi açısından önemlidir.

Lübnan’da Hükümet Krizi ve Türkiye

7 Haziran 2009 tarihinde gerçekleşen Lübnan parlamento seçiminin üzerinden 5 ay geçtikten sonra Gelecek Hareketi lideri Saad Hariri Başbakanlığında bir hükümet kurulabilmişti. Ulusal uzlaşı hükümetinde 8 Mart İttifakı olarak bilinen muhalefetten de bakanlar yer almıştı. Dağılım şu şekilde belirlenmişti. Seçimden zaferle ayrılan 14 Mart İttifakı’na 15, 8 Mart İttifakı’na 10 bakanlık verilmesi ve Cumhurbaşkanı Mişel Süleyman’ın geriye kalan 5 bakanlık koltuğunu belirlemesi konusunda uzlaşılmıştı. Ancak birkaç gün önce muhalefetin 10 bakanı ile birlikte Mişel Süleyman’ın kotasından bakanlar kuruluna giren bir bakan istifa etmişti. 11 bakanın istifası ile Lübnan Anayasasına göre uzlaşı hükümeti düşmüş oldu. Önümüzdeki süreçte Lübnan Cumhurbaşkanı parlamentodaki gruplarla görüşerek yeni bir başbakan adayı atayacak ve yeni bir hükümet kurulmaya çalışılacaktır. Lübnan’ın bölünmüş siyasi yapısı ve gruplar arası düşünce farklılıkları düşünüldüğünde uzun bir hükümet kurma sürecinin yaşanacağı şimdiden söylenebilir.

Esasen Lübnan’da böyle bir siyasal krizin yaşanacağının işaretleri çok önceden veriliyordu. Yaklaşık bir yıldır Lübnan’daki siyasi tartışmaların merkezinde Lübnan eski Başbakanı Refik Hariri suikastını araştırmak üzere Birleşmiş Milletler bünyesinde kurulan Lübnan Özel Mahkemesi’nin yürüttüğü soruşturma yatıyordu. Mahkemenin ilk bulguları hakkında uluslararası basında çıkan haberlerde suikastla Hizbullah örgütünün doğrudan bağlantılı gösterileceği ifade ediliyordu. Bu iddiaları kesin bir dille reddeden örgüt, lideri Nasrallah’ın ağzından “mücahitlerimize uzanacak elleri keseriz” şeklinde sert bir mesaj yollamıştı. Bu mesaj hem uluslararası topluma hem de içerdeki rakiplerine verilmiş bir mesaj idi. Zira 14 Mart İttifakı suikastın sorumlularının ortaya çıkarılması için Mahkemeye tam destek veriyordu. Hatta Lübnan hükümetinin verdiği siyasi ve finansal destek olmaksızın Mahkeme’nin sağlıklı bir şekilde yürüme şansının azalacağı biliniyordu. Çoğunluğunu 14 Mart İttifakı’nı oluşturan hükümetin desteği muhalefete yakın bakanların itirazına rağmen veriliyordu. İşte bu zıtlaşma Lübnan’da yeni bir siyasal kriz hatta çatışma ihtimalini gündeme getiriyordu. 11 bakanın istifası ve hükümetin düşmesi de doğrudan Lübnan Özel Mahkemesi’nin yürüttüğü soruşturma ile bağlantılıdır.

14 Mart İttifakı ve muhalefet arasındaki krize çözüm bulabilmek, gerginliğin çatışmaya dönüşmesini engellemek için Suriye ve Suudi Arabistan’ın öncülüğünde bir girişim yürütülüyordu. İki ülkenin merkezde yer aldığı bu çabaları ABD, Türkiye, İran, Fransa, Katar gibi ülkeler de yakından takip ediyor ve sürecin bir şekilde içinde yer alıyordu. Lübnan’da hükümetin düşmesi Suriye-Suudi Arabistan girişiminin de başarısızlıkla sonuçlandığını göstermiştir. Muhalif bakanların istifaları, Özgür Vatansever Hareket Lideri Mişel Aoun’un “Suriye-Suudi Arabistan görüşmeleri çıkmaza girmiştir” açıklamasını takiben gerçekleşmiştir. Bundan sonraki süreçte daha fazla ülkenin içinde yer alacağı yeni bir barış girişimi çabalarının yaşanması muhtemeldir. Ancak bu sefer Hizbullah’ın daha güçlü olarak masaya oturacağını söylemek mümkündür. Hizbullah hükümetten çekilmesi sonrasında krizin tırmanması durumunda silahlı gücünü devreye sokabileceği endişesini diğer gruplara vermeyi başarmıştır. Mevcut krizin tırmanarak Mayıs 2008 tarihinde Hizbullah’ın Sünni bölgelerini işgal ettiği gibi bir güç gösterisine dönüşmesi ihtimali örgütün elini güçlendirmektedir. Her ne kadar örgütün kendisi de böyle bir durumun yaşanmasını muhtemelen istemeyecek olsa da böyle bir kaygının yayılması pazarlıklarda elini güçlendirecektir. Bundan sonraki süreçte aynı güç dağılımına sahip bir hükümetin ortaya çıkması ihtimali zayıftır. Çünkü seçimler sonrası parlamento dengesi de değişmiştir. O dönemde 14 Mart İttifakı içinde yer alan Dürzi lider Velit Canpolat ve partisi son aylarda taraf değiştirmeye başlamıştır. Dolayısıyla şu anda Lübnan parlamentosundaki denge de net değildir. En büyük mücadele Başbakanlık koltuğunu kimin alacağı konusunda yaşanacaktır. Ülkenin siyasi geleneği gereği yine bir Sünni isim hükümeti kurmak için görevlendirilecektir. Başbakan’ın Sünni olacağı bilinse de nasıl bir siyasal bakışa sahip olacağı önemlidir. 14 Mart İttifakı Saad Hariri’nin yeniden Başbakanlığı konusunu muhtemelen tartışmaya açmak istemeyecektir. Buna karşılık muhalefet de Lübnan Özel Mahkemesi konusunda geri adım atmak istemeyen bir Başbakanı kabul etmeyecektir. Bu durumda en iyimser çözüm, 14 Mart İttifakı’nın Mahkeme konusunda geri adım atması ve Saad Hariri’nin yeniden Başbakanlık koltuğuna oturması gibi gözükmektedir. Bu iyimser senaryonun yanı sıra gerginliğin çözüme kavuşmaması ve sokağa sıçrayarak şiddete dönüşmesi de ihtimal dahilindedir. Böyle bir çatışmanın 1975 yılındaki gibi genişlemesi ise düşük ihtimaldir. Zira şu an itibariyle Hizbullah güç dengeleri açısından orantısız biçimde avantajlı durumdadır. Bu da çatışmaların yayılması ihtimalini zayıflatmaktadır.

Türkiye’nin Rolü

Başbakan Erdoğan’ın Kasım 2009 tarihinde gerçekleşen Beyrut ziyareti, Suriye ve Suudi Arabistan’ın Lübnan’daki gerginliğe çözüm bulma çabası sürerken gerçekleşmişti. Başbakan Erdoğan ziyaret sırasında sorulan bir soruya “Suriye lideri Beşar Esad ile Lübnan’daki durum konusunda koordineli çalıştıklarını” ifade etmişti. Bu da Türkiye’nin bahsi geçen çabalarda etkin şekilde yer aldığını göstermekteydi. Dolayısıyla Erdoğan’ın ziyareti Lübnan’ın siyasal geleceği ile doğrudan bağlantılıydı. Bu sürecin ortaya çıkardığı bir başka gerçek Türkiye’nin Lübnan’daki sorunlara doğrudan müdahil ve süreçte etkili olduğuydu.

Ancak o ziyaretin Türkiye açısından bir risk faktörü doğurduğunu da söylemek mümkündür. Bu faktör de Türkiye’nin kendini tarafsız olarak konumlandırdığı Lübnan’da yavaş yavaş bir grubun arkasındaymış gibi algılanması olmuştur. Başbakan Erdoğan’ın ziyareti İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejat’ın Beyrut ziyaretinden kısa bir süre sonra gerçekleşmişti. O ziyaret Lübnanlı Şiiler tarafından büyük coşkuyla karşılanmış ve İran’ın Hizbullah ve Şii topluma bir desteği olarak yorumlanmıştı. Başbakan Erdoğan’ın ziyaretinde ise Sünni kesimin büyük destek vermişti. Böylece sanki Türkiye Lübnan’daki kamplaşmanın bir tarafıymış gibi bir algı oluşmuştu. Tarafsızlık konumunun zedelenmesine neden olan ikinci faktör, Şiileri temsil eden Hizbullah lideri ile görüşme yapılmamış olması ve Başbakan Erdoğan’ın Kuzey Lübnan’da Sünnilerin çoğunlukta yaşadığı Akkar bölgesinde konuşma yapmasıydı. Ahmedinejat Lübnan ziyareti sırasında Şiilerin yaşadığı güney bölgelere gitmiş ve binlerce kişilik bir topluluğa konuşma gerçekleştirmişti. Başbakan Erdoğan’ın da kuzey bölgesinde 20 bin kişiye hitap etmesi sanki İran’ın güneydeki konuşmasına karşı bir hareket olarak algılanmıştı.

Saad Hariri, ABD ve Fransa ziyaretlerinin ardından dönüş yolunda ani bir Ankara ziyareti gerçekleştirmiştir. Bu ziyaret her şeyden önce Türkiye’nin Lübnan’daki meselelerde son yıllarda artan etkinliğini pekiştiren ve gösteren bir gelişme olmuştur. Bu açıdan olumlu bir gelişme olarak değerlendirmek mümkün olsa da Türkiye’nin Lübnan’da taraf olarak algılanma eğilimine katkı sağlayacağı da söylenebilir. Hariri bu ziyaretini artık Başbakan olarak değil başbakan adayı olarak gerçekleştirmiştir. Dolayısıyla şu aşamada Başbakanlık için destek arayan bir siyasi lider konumundadır. Bu arayış içinde ilk olarak Türkiye’ye gelmesi gücünü Türkiye’den alıyor imajının güçlenmesine neden olabilir.

Türkiye’nin bundan sonraki süreçte nasıl bir rol oynayacağı konusunda ise akla gelen tek olasılık İran üzerindeki etkinliğini kullanarak Hizbullah ile 14 Mart İttifakı arasında bir uzlaşı sağlamasıdır. Zira Suriye-Suudi Arabistan girişiminin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Hizbullah’a söz dinletebilecek tek güç olarak İran ön plana çıkmıştır. Türkiye’nin Suriye üzerinden uzlaşı sağlama şansı azalmıştır. Dolayısıyla Lübnan’daki gruplar ile doğrudan yakın ilişkisi bulunmayan Türkiye, İran ile ilişkilerini kullanarak soruna çözüm bulmaya çalışacaktır. Bu sürece Fransa’nın Suriye vasıtası ile etkin bir şekilde dahil olma çabası içinde olduğu görülmektedir. Bu ülkelerin yanı sıra Doha Uzlaşısı’nda olduğu gibi ABD, Suudi Arabistan, Suriye ve Katar gibi ülkelerin dahil olduğu bir hükümet kurma süreci yaşanması muhtemeldir.

Bu krizden muhtemelen Hizbullah ve dolayısıyla İran güçlü çıkacaktır. Hariri, muhalefetin istifası ve Suriye-Suudi Arabistan girişiminin başarısızlığı ile zaten güç kaybı yaşamaktadır. Dürzi lider Velit Canpolat’ın saf değiştirmesi ile parlamentodaki sayısal çoğunluğu kaybetme riskiyle de karşı karşıya kalan Hariri, taviz vermek zorunda kalacaktır. Türkiye de muhtemel arabuluculuk girişiminde 14 Mart grubuna bu yönde telkinde bulunacaktır. Lübnan, bundan sonraki süreçte Refik Hariri suikastının sorumlularının ortaya çıkarılması ya da ülkenin istikrarının korunması arasında seçim yapmak zorunda kalacaktır. Lübnan içi ve bölgesel dengeler düşünüldüğünde suikast sorumlularının ortaya çıkarılması konusunda geri adım atılarak istikrarın korunması yönünde taviz verilmesi daha yüksek ihtimaldir.

Wikileaks Belgelerinde Suriye

Wikileaks internet sitesinin, ABD Dışişleri Bakanlığı'na ait 251,287 gizli diplomatik yazışmadan henüz 1000’in üzerinde belgeyi kamuoyuyla paylaşması devletlararası ilişkilerde şimdiden önemli etkiler yarattı. Yayınlanan belgelerin en ilgi çekici boyutlarından birini Ortadoğu çıkışlı veya Ortadoğu meselelerinin ele alındığı yazışmalar oluşturmaktadır.

Belgeleri Suriye açısından incelediğimizde karşımıza şöyle bir tablo çıkmaktadır. Şimdilik ABD’nin Şam Büyükelçiliği çıkışlı sekiz belge yayınlanmıştır. Suriye’ye ilişkin değerlendirmeler Şam’ın yanı sıra Beyrut, Ankara, Tel Aviv, Paris, Riyad çıkışlı belgelerde de ele alınmaktadır. Tahran’ın bu listede olmaması Wikileaks sitesinin henüz Tahran çıkışlı belgeleri çok sınırlı sayıda yayınlamış olmasından kaynaklanmaktadır. Yayınlanan belge sayısı artıkça Suriye meselelerine ilişkin Tahran bakışını da anlamamıza yardım edecek değerlendirmeler muhtemelen ortaya çıkacaktır. Belgelerde Suriye lideri Beşar Esad’ın diğer ülke yetkilileri ile ve Suriye dışında iki ülke yetkilisinin aralarında Suriye üzerine yaptıkları görüşmelerin dökümleri yer almaktadır. Bunun yanı sıra büyükelçiliklerin Suriye konusundaki değerlendirmeleri ve elde ettikleri bilgileri aktardıkları görülmektedir. Belgeler 2005 ile 2010 yılları arası dönemi kapsamaktadır. Dolayısıyla değerlendirmelerin günümüz durumunu yansıtmadığı unutulmamalıdır. Belgelerden yola çıkarak Wikileaks’teki Suriye hakkındaki bilgi ve değerlendirmeleri Suriye iç ve dış politikasına ilişkin olanlar şeklinde sınıflandırabiliriz.

Suriye ve Dış Politika

Belgelerde Suriye’nin ABD, Fransa, İran, Suudi Arabistan ve Lübnan ile ilişkilerini anlamamıza yardım edecek bazı görüşmelerin dökümleri ve büyükelçiliklerin değerlendirmeleri yer almaktadır. Suriye’nin Lübnan ile ilişkisi ve Lübnan iç meselelerine bakışına ilişkin konular ayrı bir yazı konusu olduğu için burada ele alınmayacaktır.

Belgeler ABD diplomatik yazışmaları olduğu için doğal olarak en çok ABD-Suriye ilişkisine ışık tutacak bilgiler yer almaktadır. Her şeyden önce belgelerden Suriye yönetiminin ABD’de Bush iktidarının sona ermesini dört gözle beklediği anlaşılmakta ve Obama ile beraber ilişki kurma çabası görülmektedir. Bu çerçevede 2009 yılında bazı ABD’li Senatörlerin Şam ziyaretine ilişkin yazışmalar bulunmaktadır. ABD’li Senatör Codel Cardin’in Şam ziyareti sırasında Beşar Esad ile yaptığı görüşmenin tutanakları değişen ABD politikasını göstermektedir. Codel, Suriye lideri Beşar Esad’a “ABD’nin bölge ülkeleri ile çalışmak isteyen yeni bir başkanı olduğunu” ifade etmektedir. Suriye lideri de “ABD ve Suriye’nin bölge vizyonunun esasen %70 oranında birbirine paralel olduğunu” söyleyerek birlikte çalışma arzusunu dile getirmektedir. Esad bu görüşmede “Avrupa’nın bölgeyi ABD’den daha iyi anladığını” söyleyerek ABD’yi Avrupa çizgisine çekmeye çalışmaktadır. Zira Suriye açısından ABD’nin baskı politikasından ziyade daha yumuşak ve diyaloga dayalı Avrupa politikaları tercih edilmektedir. Suriye lideri ABD ile ortak çıkar alanını “terörizm ile mücadele” olarak belirleyerek ABD açısından bölgede nasıl ve hangi alanlarda kolaylaştırıcı rol oynayabileceğini göstermeye çalışmaktadır. Esad bu bağlamda çarpıcı ifadeler kullanmaktadır. “Suriye’nin 2002 yılında verdiği istihbarat ile Amerikalı hayatlarını kurtardığını ve bundan dolayı Powell’dan teşekkür mektubu aldıklarını” söyleyen Esad “eğer gelecekte de bu tarz işbirliği istiyorsanız buna paralel siyasi işbirliği sürecinin de olması gerektiğini” ifade etmektedir. Yani ABD’ye bölgede güvenlik konusunda yardım karşılığında üzerlerindeki ABD baskısının sonlandırılması, Lübnan’daki etkinliğinin korunmasına ilişkin taviz verilmesi, İsrail-Filistin sorunundaki rolünün kabulü gibi siyasi konularda karşılık beklemektedir.

Buna karşılık, Suriye’nin kitle imha silahı geliştirme çabalarından ABD’nin duyduğu kaygı ve bunu engellemek için her türlü aracı devreye soktuğu 15 Ocak 2009 tarihli bir belgede görülmektedir. Buna göre İspanya merkezli bir şirketin Suriye’ye demir ve alüminyum karışımı sattığı ve bu ürünlerin balistik füzelerin esas bileşenleri olduğunun Amerikan kurumları tarafından tespit edildiği belirtilmektedir. ABD Dışişleri Bakanlığı, ABD’nin Madrid Büyükelçiliği’den satışın engellenmesi için İspanyol makamları nezdinde girişimde bulunması telkininde bulunmaktadır.

Suriye’ye ilişkin yazışmalar Şam’dan sonra belki de en fazla Paris çıkışlı belgelerde geçmektedir. Bunun temel nedeni Fransa’nın Ortadoğu politikasında Suriye’nin merkezi rol oynaması ve Sarkozy ile beraber Fransa-Suriye ilişkilerinde yaşanan ilerlemedir. Paris çıkışlı ilk belge Suriye ile ilişkilerin sorunlu olduğu Chirac dönemine aittir. Fransa Ulusal Güvenlik Danışmanı, ABD Büyükelçisi ile yaptığı görüşmede “Chirac’ın başkanlık görevinin sona ermesinin ardından yeni hükümetin Suriyeliler ile konuşmanın en iyi seçenek olduğunu düşüneceğini” ifade etmektedir. Gerçekten de Sarkozy ile beraber Fransa’nın Suriye politikasında yaşanan değişim belgelere de yansımaktadır. Suriye, Lübnan eski Başbakanı Refik Hariri’ye 2005 yılında düzenlenen suikastın ardından uluslararası izolasyona maruz kalmıştı. Bu yalnızlaşma sürecini sonlandıran ve Suriye’nin rahatlamasını sağlayan adım Beşar Esad’ın Paris’te düzenlenen Akdeniz Birliği Zirvesi’ne katılması olmuştu. Belgelerde hem Chirac sonrası Fransa ile Suriye arasında ilk temasların sağlanması hem de zirveye katılım konusunda yapılan görüşmeler yer almaktadır. Sarkozy’nin zirveden yaklaşık bir ay önce gönderdiği iki üst düzey Fransız yetkilisinin Beşar Esad ve Dışişleri Bakanı Velit Muallem ile yaptıkları görüşmelerde zirveye katılım konusunda anlaştıkları görülmektedir.

Suriye’nin İran ile ilişkilerini anlamak açısından Beşar Esad’ın ABD’li senatörlerle yaptığı görüşmeler ilginç detaylar sunmaktadır. Senatörlerin “İran’ın nükleer silah üretme tutkusu olduğu” yönündeki değerlendirmelerine Esad İran’ı muhtemelen memnun edecek tarzda bir karşılık vermekte ve “İran’ın barışçıl amaçlarla nükleer program geliştirdiğine inandıklarını” belirtmektedir. Ancak buna karşın İran’ın uydusu olarak algılanmaktan rahatsız olduğu da anlaşılmaktadır. İran ile ilgili konuşmalarda “ülkemizin çıkarları neyi gerektiriyorsa onu yaparız, bunlar da İran’a bağımlı değildir” ifadelerini kullanarak gerektiğinde İran’dan farklı yönde hareket ettiklerini belirtmeye çalışmaktadır. Bu duruma iki ayrı örnek vermektedir. O dönemde İsrail ile Türkiye arabuluculuğunda yürütülen barış görüşmeleri ve Annapolis Zirvesi’ne temsilci göndermeleri. Esad, Annapolis Zirvesi öncesinde Ahmedinejat’ın kendisini arayarak zirveye katılmamalarını istediğini ancak kendilerinin katıldığını söylemektedir. Ayrıca bu ifadeden, Türkiye arabuluculuğunda yürütülen İsrail-Suriye barış görüşmelerinden İran’ın rahatsızlık duyduğu birinci ağızdan tasdik edilmektedir.

Riyad çıkışlı bir belgede ise Fransa Lideri Sarkozy’nin Suudi Arabistan ziyareti sırasında Kral Abdullah ile yaptığı görüşmenin dökümü yer almaktadır. Bu belgede en çarpıcı olan Suudi Arabistan Kralı’nın Suriyeliler için “ikiyüzlü” ifadesini kullanmasıdır. 2006 İsrail-Lübnan Savaşı sonrası gerilen Suriye-Suudi Arabistan ilişkileri Suriye lideri Beşar Esad’ın kamuoyu önünde Kralı “yarım akıllı” olarak tanımlamasına kadar varmıştı. İlişkiler 2009 yılının başlarında düzelme eğilimine girmişti. Belge iki ülke ilişkilerinin halen gergin olduğu 2008 yılının ilk ayında düzenlenmiştir. Bu ifadeler, Suudi Arabistan’ın Suriye’ye o dönem bakışını ve günümüzde devam eden iki ülke yakınlaşma sürecinin ne kadar zayıf temellere dayandığını göstermesi açısından önemlidir.

Suriye İç Politikası

Belgelerde ABD’nin Suriye iç politikası ve kamuoyunu etkileme çabaları açıkça görülmektedir. ABD’nin Şam Büyükelçiliği çıkışlı bir belgede, Suriye’nin en zengin işadamı ve aynı zamanda Beşar Esad’ın kuzeni olan Rami Maluf’un ABD’deki varlıklarının dondurulması kararının Suriye’deki yansımaları ele alınmıştır. Rami Maluf’a yönelik kararın Suriye sokaklarında, iş çevrelerinde, rejim içinde nasıl yankı bulduğu ve farklı tarafların bu kararın rejimin geleceğini hangi yönde etkileyeceğine ilişkin değerlendirmelerine yer verilmiştir. Bu adım genel olarak o dönemde ABD’de iktidarda olan Bush yönetiminin Esad rejimi içinde “iç çekirdek” olarak ifade edilen rejimin önemli isimlerini cezalandırma girişimi olarak değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeler, ABD’nin Bush yönetimi döneminde Suriye üzerinde hangi baskı araçlarını, nasıl ve kimler üzerinde kullandığına ilişkin önemli ipuçları sunmaktadır.

Suriye Lideri Beşar Esad’ın ABD-Suriye ilişkilerinin yumuşama eğiliminde olduğu 2009 yılında ABD’li senatörler ile yaptığı bir görüşmenin dökümü, rejimin karar alma sürecine ilişkin detaylar sunmaktadır. ABD’li bir senatörün, “Suriye’deki Amerikan Kültür Merkezi ve Amerikan Dil Okulu’nun kapatılmasından duydukları rahatsızlığı” belirtmelerine karşılık Suriye liderinin cevabı son derece çarpıcıdır. Esad, o dönemde “Amerikan kuvvetlerinin Irak sınırında 7 Suriyeli sivili öldürdüğünü ve bu durum karşısında iki seçeneği olduğunu” belirtmektedir: “Amerikan ordusu ile savaşmak ya da sembolik bir adım atmak”. Esad böylece okulların kapatılmasının sadece iç kamuoyunu rahatlatmaya yönelik bir jest olduğunu söylemektedir. Bu ifadeler hem Suriye yönetiminin karar alma biçimini hem de kamuoyundan tamamen kopuk bir yönetim anlayışının olmadığını göstermesi açısından güzel bir örnektir. Esad konuşmasının sonunda “merak etmeyin okulların kapanması geçici bir durum, gelecek yıl açılacaktır” demektedir.

Suriye yönetiminin Ortadoğu’daki istikrasızlık ve çatışmaları kendi meşruiyeti açısından önemli bir dayanak olarak gördüğü anlaşılmaktadır. Beşar Esad, ABD’li yetkililer ile yaptığı bir görüşmede “hızlı reform süreçlerinin bölgede daha fazla çatışma ile sonuçlandığı” yorumunu yaparak yönetiminin demokratikleşme sürecine nasıl baktığını göstermektedir. Suriye yönetimi, bölge genelinde özellikle de Irak’taki istikrarsızlığın içerde meşruiyetini güçlendirdiğini düşünmekte ve rejimin konumunu riske sokacak herhangi bir hızlı açılım sürecine soğuk yaklaşmaktadır. Bölgedeki istikrarsızlık, demokratikleşme baskıları karşısında bir özür ya da bahane olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle Suriye’de ancak ülke istikrarı ve rejim güvenliğini esas alan sınırlı bir açılım sürecinin yaşanması beklenmelidir.

Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK)’nun yayınladığı rapora ilişkin bir diplomatik yazışmada ise Suriye’nin nükleer çalışmalarına ilişkin şüpheler yer almaktadır. Belgede UAEK’nın raporunun, Suriye’nin gizli olarak Al Kibar bölgesinde nükleer reaktör inşa etme çabası içinde olduğu yönündeki şüpheleri güçlendirdiği belirtilmektedir. UAEK’nın bahsi geçen bölgede uranyum kalıntıları bulduğu ifade edilmekte ve Suriyeli yetkililerin bu kalıntıların İsrail saldırısından arta kalanlar olduğu şeklindeki açıklamalarının inandırıcı bulunmadığı söylenmektedir.

Son olarak, Batı’nın insan hakları konusunu Suriye üzerinde bir baskı unsuru olarak kullandığı da görüşmelerden anlaşılmaktadır. ABD’li bir Senatör, Beşar Esad ile 2009 yılının başlarında Şam’da gerçekleştiği görüşmede “siyasi görüşleri nedeniyle hapse atılan kişilerden duyulan rahatsızlığını” dile getirmekte ve Esad da cevaben “reform süreci içinde olduklarını ve bu tarz konuların zaman alacağını” söylemektedir. Suriye lideri insan hakları savunmasında sadece Suriye’ye değil bölge geneline; Filistinli mültecilerin, Gazze’deki halkın durumuna da odaklanılması gerektiğini ifade etmektedir. Bu konunun gündeme gelmesinden Suriye tarafının memnun olmadığı ve konuşmak istemediği Suriye liderinin konuyu kapatma çabalarından anlaşılmaktadır. Yine Fransa ile yapılan görüşmelerde de insan hakları konusu gündeme gelmiştir. Akdeniz Zirvesi’ne katılım öncesinde Sarkozy’nin temsilcileri ile Beşar Esad’ın yaptığı görüşmede Fransız yetkililerin hapishanelerdeki siyasi tutuklulara ilişkin soruları karşısında Esad’ın, içişleri olduğu gerekçesiyle bu konuları konuşmak istemediği görülmektedir. Fransız yetkililerin görüşme sonrasında Amerikan makamlarına yaptıkları değerlendirmede, Akdeniz Zirvesi’nden sonra Sarkozy’nin Esad üzerinde yapacağı telkinin işe yarayacağı ve bazı tutukluların salıverilebileceği umudu dile getirilmektedir.

Lübnan’da İstikrar Beklentisi: Başbakan Erdoğan’ın Beyrut Ziyareti

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan iki günlük resmi ziyaret için Lübnan’a gitmiştir. Ziyaret iki açıdan önem taşımaktadır. Birincisi son yıllarda gelişen Türkiye-Lübnan ilişkilerinin derinleşmesi ve Türkiye’nin Lübnan’daki rolünün artırılması açısından bir adım olmasıdır. Ancak ziyareti bölge ve dünya gündemi açısından ilgi çekici kılan esas unsur zamanlamasının kritik bir döneme denk gelmesidir. Lübnan başkenti Beyrut son aylar içinde çok önemli liderler ağırlamıştır. Bu ziyaretlerin yanı sıra yakın zaman içinde Lübnan eski Başbakanı Refik Hariri suikastını araştırmak için kurulan Lübnan Özel Mahkemesi iddianamesini açıklayacaktır. Bu gelişmenin ülkede istikrarı bozması olasılığı güçlüdür. Dolayısıyla ziyaret kritik bir dönemde gerçeklemektedir.

Başbakan Erdoğan başkent Beyrut’ta Devlet Başkanı Mişel Süleyman, Başbakan Saad Hariri, Meclis Başkanı Nebih Berri ile görüşmeler yapacaktır. Hizbullah Partisi ile de bir araya gelmesi beklenmektedir. Erdoğan, ziyaret sırasında Birleşmiş Milletler Barış Gücü kapsamında Güney Lübnan’da bulunan Türk askeri birliğini, ülkenin kuzeyinde bulunan Türkmen köylerini ve Türkiye’nin inşa ettiği okullar ve rehabilitasyon merkezini de ziyaret edecektir. Ziyaret için Beyrut sokakları aynen Ahmedinejat’ın ziyareti sırasında olduğu gibi konuk ülke bayrakları ile süslenmiştir. Ziyaret ülkenin genelinde memnuniyetle karşılanırken tek tepki Lübnanlı Ermenilerden gelmiştir. 100 kişilik bir Ermeni topluluğun gösterisinin yanı sıra Taşnak Partisi lideri ve Lübnan Meclisi milletvekili Pakraduniyan ziyareti eleştiren açıklamalar yapmıştır.

Türkiye-Lübnan ilişkileri son on yıllık dönemde hızlı bir gelişim göstermektedir. Bu süreç İsrail-Lübnan Savaşı’ndan sonra daha hızlı bir seyir izlemişti. Türkiye savaş sırasında ve sonrasında Lübnan’a yoğun destek vermişti. Verilen siyasi destek, yapılan ekonomik yardımlar, Türk dış politikasının Lübnan istikrarına ve krizlerin çözümüne sağladığı katkı Türkiye’nin Lübnan’daki rolünün her geçen gün artmasına neden olmuştu. Bu süreç iki ülke arasında vizelerin kaldırılmasına ve aralarında Suriye ve Ürdün’ün de bulunduğu dörtlü ortak ekonomik alanın oluşturulmasına varmıştı. Lübnan Başbakanı Saad Hariri koltuğuna oturduktan sonra ilk yurt dışı ziyaretlerinden birini Ankara’ya gerçekleştirmişti. Bu da Türkiye’nin Lübnan açısından taşıdığı önemi ve Türkiye’nin Lübnan’daki rolünü göstermesi açısından önemliydi. Ziyaret sırasında Lübnan ile sağlık, tarım, askerî işbirliği, ulaştırma ve eğitim gibi konularda 5 mutabakat zaptı imzalanmıştı. Başbakan Erdoğan’ın gezisi bu sürecin bir devamı ve iyi ilişkilerin sürdürülmesi yönündeki kararlılığın göstergesidir. Taraflar arasında serbest ticaret bölgesi kurulması için ortaklık anlaşma imzalanması ve “Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi” kurulması yönünde çalışmaların yapılacağının duyurulması beklenmektedir. Böylece Suriye ile kurulan işbirliği mekanizmalarının aynısı Lübnan ile de kurulmuş olacaktır.

Ziyaret, iki ülke ilişkilerinin geleceğinin yanı sıra zamanlaması açısından kritik öneme sahiptir. Bu boyut doğrudan Lübnan’ın önümüzdeki dönem siyasi istikrarı ve Türkiye’nin bu anlamda rolü ile ilgilidir.

Lübnan Başkenti Beyrut 2010 yılının Ağustos ayı içinde Suriye ve Suudi Arabistan liderlerini birlikte ağırlamıştı. Ardından Ekim ayında İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejat ülkeyi ziyaret etmişti. Bu üç ülke Lübnan siyaseti üzerinde en etkin güçlerdir ve Lübnanlı farklı gruplar güçlerini büyük ölçüde bu ülkelerden almaktadır. İki farklı kutbu destekleyen Suriye ve Suudi Arabistan’ın liderlerinin ortak ziyareti Lübnan’da istikrarın korunacağı yönünde güçlü bir işaret idi. Ahmedinejat’ın Hizbullah ve Şiiler tarafından coşkuyla karşılanan ziyareti ise gerginlik beklentilerini artırmıştı. Zira bu ziyaret Hizbullah üzerinde uluslararası baskıların yoğunlaştığı bir dönemde gerçekleşmişti ve İran örgütün arkasında olduğu mesajını vermişti. Örgüt üzerindeki baskıların artması ülkede istikrarsızlık beklentisi doğurmaktadır. Lübnan eski Başbakanı Refik Hariri suikastını araştırmak üzere kurulan Lübnan Özel Mahkemesi iddianamesini yakın zamanda açıklayacaktır. Burada bazı Hizbullah üyelerinin suikastla bağlantılı olduğu iddiasının yer alacağına neredeyse kesin gözüyle bakılmaktadır. Bu da Lübnan’da yeni bir çatışma olasılığını gündeme getirmektedir. Zira Hizbullah, milletvekilleri olan ve hükümette yer alan bir siyasi parti olmanın yanı sıra kendi silahlı gücü olan bir örgüttür. Esas gücünü de Şii halkın desteğinden ve silahlı gücünden almaktadır. 2008 yılında Lübnan hükümetinin Hizbullah’a ait iletişim ağının kaldırılması kararını alması, Hizbullah’ın buna itiraz etmesi ve hükümetin geri adım atmaması neticesinde örgüt başkent Beyrut’u işgal etmiş, siyasi liderlerin evlerini kuşatmıştı. Süreç bölge aktörlerinin araya girmesi sonucunda Hizbullah lehine sonuçlanan Doha Uzlaşısı ile sonuçlanmıştı. Lübnan Özel Mahkemesi’nin iddianamesinin yayınlanması ve Hizbullah’ın sorumlu tutulması benzer bir olayı tetikleyebilir. Böyle bir durumda üst düzey Hizbullah üyelerinin mahkeme önüne çıkarılması gündeme gelecektir. Örgüt böyle bir çağrıya kesinlikle uymayacağını ifade etmektedir. Hizbullah lideri Hasan Nasrallah geçen hafta içinde “Mücahitlerimize uzanacak elleri keseriz” diyerek hem uluslararası topluma hem de Lübnan’daki rakiplerine sert bir mesaj yollamıştı. Lübnan hükümetinin büyük bölümü ve Başbakan Saad Hariri suikastın sorumlularının ortaya çıkarılmasını istemekte ve Mahkeme sürecini desteklemektedir. Bu nedenle Hizbullah ile iktidar arasında yeni bir sorun alanı doğacak ve bu kutuplaşma, 7 Mayıs 2008 tarihinde olduğu gibi silahlı çatışma riskini beraberinde getirecektir.

Suriye ve Suudi Arabistan, Lübnanlı taraflar arasında gerginliğe çözüm bulmak için bir anlaşma üzerinde çalışmaktadır. Bunun yanı sıra Lübnan Başbakanı Saad Hariri gelecek hafta içinde İran’a bir ziyaret gerçekleştirecektir. Bütün bu gelişmeler istikrarsızlık beklentilerinin arttığı dönemde, gerginliğe şiddete başvurmadan çözüm bulma çabalarının ürünüdür. Başbakan Erdoğan’ın ziyareti de işte böyle bir ortamda gerçekleşmektedir. Türkiye ziyaret ile Lübnan’da çatışan taraflar arası dengeleyici, istikrara katkı yapan rolünü etkin bir şekilde oynamaya devam edeceğini göstermektedir. Türkiye, ilişkilerin geliştiği on yıllık dönemde Lübnan’daki kutuplaşmada tarafsız kalarak ancak sorun alanlarına doğrudan müdahil olarak etkin ve güvenilir bir konum elde etmiştir. Bu rol İran, Suudi Arabistan ve Suriye’nin oynadığı rolden farklı ama ülkenin istikrarı açısından bütün grupların ihtiyaç duyduğu bir roldür. İran, Suudi Arabistan ve Suriye; Lübnanlı gruplar ile patronaj ilişkisi kurarak doğrudan etkinlik kurmaktadır. Türkiye ise Lübnanlı gruplar üzerinde bu ülkeler kadar etkinliğe sahip olmamakla birlikte neredeyse tümü ile yakın ilişkiler kurabilmektedir. Ayrıca bölgesel bir güç olarak sayılan ülkeler üzerinde yaptırım gücü bulunmaktadır. Başbakan Erdoğan istikrarsızlık beklentilerinin arttığı bu günlerde gerçekleştirdiği ziyaret ile etkin yatıştırıcı rolünü oynamaya devam edeceğini göstermektedir. Lübnanlı birçok siyasi oluşumun lideri de ziyaretin ülkedeki tansiyonun düşmesine yardımcı olacağını ifade etmiştir.

Başbakan Erdoğan’ın ziyarete ilişkin verdiği mesajlar da Türkiye’nin bahsi geçen rolüne uygun şekilde verilmiştir. Erdoğan, Lübnan’ın As-Safir gazetesinde yayımlanan mülakatında “Lübnan’da bir iç savaşa izin vermeyiz” ifadelerini kullanmıştır. Gezi sırasındaki açıklamaları da ülkedeki hassas dengeleri gözetir biçimdedir. Hariri suikastına ilişkin sorulara “henüz ortada delil olmadan bazılarının suçlanmasının yanlış olduğu” yanıtını vermiştir. Erdoğan’ın Hizbullah dahil tüm siyasi oluşumlarla da görüşmesi beklenmektedir. Bu görüşmelerde taraflara “gerginliği artırmayın” mesajı verilecektir.

Lübnan’ın siyasi istikrarı ve Türkiye-Lübnan ilişkileri açısından önem taşıyan ziyaretin ardından henüz resmi olarak açıklanmamakla birlikte Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Aralık ayının ortalarında Lübnan’ı ziyaret etmesi beklenmektedir. İkili ilişkilerde gelişme, Türkiye’nin Lübnan’daki rolünün pekişmesi ve Türkiye’nin Lübnan’da istikrarı koruma yönündeki çabaları bu ziyaret ile sürecektir.

İran, İsrail Sınırına Uzandı: Ahmedinejat’ın Lübnan Ziyareti

İran lideri Ahmedinejat, Lübnan’a tarihi nitelikte bir ziyaret gerçekleştirmiştir. Lübnan, İran dış politikasında merkezi öneme sahip olmasına rağmen Ahmedinejat Cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturmasından bu yana ilk kez Lübnan’a ayak basmıştır.

Ahmedinejat, bölge ve dünya tarafından yakından takip edilen ziyareti sırasında Lübnan Cumhurbaşkanı Mişel Süleyman, Başbakan Saad Hariri ve Meclis Başkanı Nebih Berri ile bir araya gelmiştir. Ziyaretinin ikinci gününde ise Beyrut’ta İran Büyükelçiliği’nde Hizbullah lideri Hasan Nasrallah ile görüşmüştür. Ziyaret sırasında İran ve Lübnan arasında ekonomik ve doğal kaynaklar alanında işbirliğini öngören anlaşmalar imzalanmıştır. İran, su ve enerji projelerine finansman desteği verme konusunda taahhütte bulunmuştur. Bunun yanı sıra Lübnan ordusu ile silah anlaşması imzalanması gibi işbirliği olanakları ele alınmıştır.

İran lideri ziyaretinin ikinci gününde, 2006 Savaşı’nda Hizbullah-İsrail çatışmalarına sahne olan Güney Lübnan’daki Bint Jbeil kentini ziyaret etmiştir. Bu kent savaş ertesinde İran’ın mali yardımları ile yeniden inşa edilen birçok yerleşim birimlerinden biridir. Ahmedinejat bir futbol stadyumunda binlerce Şii Lübnanlı önünde İsrail’e sadece birkaç kilometre uzaklıkta yaptığı konuşmada sert mesajlar vermiştir. İranlı lider “direnişiniz, sabrınız ve azminizin tüm düşman tankları ve uçaklarından daha güçlü olduğunu kanıtladınız. Tüm dünya şunu bilmelidir ki Siyonistler yok olacaktır” ifadelerini kullanmıştır. Muhtemelen İsrail, sınırlarının sadece dört kilometre ötesinde binlerce kişinin İran bayrakları sallayarak dinlediği bu sert İsrail karşıtı konuşmayı kaygı ile takip etmiştir. Bu durum İran’ın İsrail sınırlarına Şii Lübnanlılar vasıtasıyla uzanmasını göstermesi açısından son derece önemlidir.

Ahmedinejat’ın ziyareti Lübnan halkı ve siyasileri arasındaki bölünmeyi belirgin şekilde ortaya koymuştur. Lübnanlı Şiiler, Hizbullah ve Emel Hareketi ziyareti büyük sevinçle karşılarken, Sünniler ve Saad Hariri’nin liderlik ettiği Gelecek Hareketi ziyareti kaygıyla takip etmiştir. Bu yaklaşım farklılığı Ahmedinejat’ın havaalanında Hizbullah milletvekilleri ve Emel lideri Nebih Berri tarafından karşılanmasından Beyrut sokaklarında sadece Şiilerin destek gösterileri altında dolaşmasına kadar net olarak görülmüştür. Ziyaret boyunca Beyrut’un ve Güney Lübnan’ın her köşesinde İran bayrakları, Humeyni ve Ali Hamaney posterleri asılı kalmıştır. Hizbullah’a bağlı Al-Manar televizyonu ziyarete ilişkin yayınlarında Ahmedinejat’ı “lider ve patron (master)” olarak tanımlamıştır. İran liderinin karşılanış biçimi, İran’ın Lübnan’daki etkinliğini göstermesi açısından da önemlidir. Ziyaretin ülkedeki Şiiler ve Hizbullah üzerinde olumlu etkisinin olacağı ve bu kesimleri cesaretlendireceğini söylemek mümkündür.

Ziyaret, Şiiler dışında kalan kesimler üzerinde ise kaygıya neden olmuştur. Sünnilerin çoğunlukta olduğu Trablus kentine asılan Ahmedinejat posterlerinin üzerine çarpı işaretleri çizilmiş, Sünni halk ziyareti “Lübnan’a değil Hizbullah’a gerçekleştirilmiş” olarak değerlendirmiştir. Siyasal alanda ise başta 14 Mart İttifakı olmak üzere ziyarete tepki gelmiş, koalisyon koordinatörü Fares Souaid, “ziyaret ile Beyrut’un, İran’ın etkisi altında ve Akdeniz’de bir İran üssü olduğunun” ima edilmeye çalışıldığını belirtmiştir.

İran lideri ziyareti öncesinde S. Arabistan, Suriye ve Ürdün liderlerini arayarak “ülkedeki ortamı germek veya Hizbullah’ın kontrolü ele geçirmesini sağlamaya yardımcı olmak gibi bir amacının olmadığını” belirtse de Lübnan ziyareti Arap rejimlerinde rahatsızlık yaratmıştır. Suriye dışındaki Arap ülkeleri açısından bakıldığında ziyaret iki açıdan kaygı unsurudur. Birincisi Şiilik ekseninde Ortadoğu’da artan İran etkinliğinden çekinilmektedir. İkinci neden içsel kaygılara dayanmaktadır. Hizbullah’ın yükselişinin, İran desteği ile Sünni Arap çoğunluğun bulunduğu ülkelerde silahlı Şii grupların ortaya çıkmasını cesaretlendireceğinden endişe duyulmaktadır.

Ziyareti en yakından takip eden ülkeler ise kuşkusuz ABD ve İsrail olmuştur. ABD, Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Philip Crowley aracılığı ile ziyaretten duyduğu rahatsızlığı dile getirmiştir. Crowley, “İran’ın Hizbullah gibi örgütlerle kurduğu ilişki vasıtası ile Lübnan’ın egemenliğini zayıflattığını” belirtmiş ve geziyi “provokasyon” olarak nitelendirilmiştir. İsrail Başbakanı Netanyahu ise ziyareti “Lübnan, İran rejiminin bir uzantısı haline dönüşüyor” sözleri ile yorumlamıştır. Bu yaklaşım tam resmi yansıtmamakla birlikte, İsrail algılamasını göstermesi ve Lübnan’ın ne derece İran kontrolüne geçtiğini göstermesi açısından önemlidir.

Ziyareti her şeyden önce Suudi Arabistan Kralı Abdullah ve Suriye Lideri Beşar Esad’ın ağustos ayı içinde gerçekleşen tarihi Beyrut ziyaretine bir karşılık olarak görmek gerekmektedir. 2006 İsrail-Lübnan Savaşı’nın ardından sürekli gerilen Suudi Arabistan-Suriye ilişkileri son bir yıl içinde yumuşama eğilimi içine girmişti. Bu sürecin son ayağını ise tartışmanın merkezinde yer alan Lübnan’a iki ülke liderinin düzenlediği ortak ziyaret oluşturmuştu. Suudi Arabistan açısından bu ziyaret, Lübnan’da İran etkinliğinin Hizbullah vasıtasıyla gittikçe artması sürecini Suriye aracılığı ile dengeleme çabasıydı. Suriye açısından ise, İran ve Hizbullah ile yakın ilişki içinde olsa da uzun bir dönem kendisinin kontrolünde olan ve 2005 sonrasında rolünü İran’a kaptırmaya başlayan Suriye’nin eski rolünü Suudi Arabistan desteği ile yeniden kazanma çabası olarak yorumlanabilirdi. İran, ziyaret ile iki ülkenin bu çabasına karşılık Lübnan’daki rolünü koruyacağı mesajını vermektedir. Lübnan’daki taraftarlarına desteğinin devam edeceğini göstermeye ve safları sıkılaştırmaya çalışmaktadır. Ziyaret, Şii halk ve Hizbullah’a verilen desteğin artarak devam edeceğinin de göstergesidir. İran, Hizbullah’ın arkasında olduğunu göstererek örgütün ülke içindeki konumunu da güçlendirmeyi amaçlamaktadır.

İran, ikinci olarak İsrail ve ABD’ye mesaj vermeye çalışmaktadır. Ahmedinejat ziyaretinin ikinci gününde Lübnanlı Şiilerin yoğun olarak yaşadığı Güney Lübnan bölgesine giderek ülkesinin İsrail sınırlarına dayandığını göstermeye çalışmaktadır. İran’ın Hizbullah vasıtasıyla İsrail karşısında sağladığı etkinlik, İsrail ve Amerika açısından en başta gelen caydırıcı güçtür. İran, olası bir İsrail-ABD saldırısı ya da nükleer silah üretimi iddiası nedeniyle baskıların yoğunlaşması durumunda verilecek ilk karşılık Hizbullah üzerinden olacaktır. İran, Ahmedinejat’ın Güney Lübnan ziyareti ile bu mesajı daha vurgulu bir şekilde vermeye çalışmaktadır.

Ahmedinejat’ın ziyareti zamanlama açısından da kritik bir dönemde gerçekleşmektedir. 2005 yılında Lübnan eski Başbakanı Refik Hariri’nin öldürülmesini araştırmak için Birleşmiş Milletler tarafından oluşturulan Lübnan Özel Mahkemesi yakın zamanda iddianamesini açıklayacaktır. Hizbullah iddianamede büyük ihtimalle suikasttan sorumlu tutulacaktır. Böyle bir gelişme yaklaşık iki yıldır nispeten sakin bir dönem geçiren Lübnan’da istikrarın yeniden bozulmasına neden olacaktır. Ülkede bir Sünni-Şii çatışmasını tetiklemesinin yanında ulusal birlik hükümetinin de devrilmesine yol açabilir. Hizbullah bu mahkemenin tamamen siyasal amaçlı olarak hareket ettiğini savunmaktadır. Örgüt, Lübnan hükümetinin mahkemeyi tanımadığını açıklamasını istese de bu pek mümkün gözükmemektedir. Saad Hariri liderliğindeki hükümette 14 Mart İttifakı’nın ağırlığı bulunmaktadır ve bu kesim Lübnan Özel Mahkemesi ile işbirliği yapılmasını istemektedir. İran liderinin ziyaretinin, Hizbullah üzerindeki baskıların artmasının beklendiği bir dönemde gerçekleşiyor olması anlamlıdır. İran böylece Hizbullah’ın Hariri soruşturması nedeniyle herhangi bir zayıflatılma girişimine engel olmaya çalışmakta ve Hizbullah’ın üzerine gidilmesi durumunda ülkede istikrarsızlığın baş gösterebileceği mesajını da vermeye çalışmaktadır.